یادنامه طبری صفحه 412

برای نشان دادن منزلت توصیفی طبری و دور بودن وی از موازین خرد و استنباط عقلی، به آوردن گفته‌ها و نقل مطالب از او مبادرت کرده است.

همین شیوه نزدیک به صد بار در کتاب العبر نیز به چشم می‌خورد، با این تفاوت که در این متن جنبه نقد و ایراد به حداقل رسیده است، گویی ابن خلدون خود نیز در کتاب العبر آن شخصیت نقاد و خردگرا و استدلالی و عینیت پژوه ترسیم شده در مقدمه را از دست داده است به همین دلیل، پژوهندگان فلسفه تاریخ، مقدمه را به حق اثری دیگر و مستقل دانسته‌اند.

ابن خلدون در مورد مورخان پیش از خود که در برابر انواع خبرهای درست و نادرست قرار داشته‌اند، چنین نظر می‌دهد:

«عموم مورخانی که به ضعف بینش و غفلت از قیاس دچار بوده‌اند، همان خبرها را از آنان [- منابع خبری] نقل کرده و خود نیز بر همان روش ایشان آنها را در آثار خویش درآورده‌اند، بی‌آنکه درباره آنها به بحث و تحقیق پردازند و اخبار منقول را با دقت بیندیشند و در نتیجه فن تاریخ سست و درآمیخته شده و مطالعه‌کننده آن پریشان گردیده و در شماره افسانه‌های عامیانه قرار گرفته‌اند. در چنین شرایطی مورخ بصیر به تاریخ، بدانستن قواعد سیاست و طبایع موجودات و اختلاف ملتها و سرزمینها و اعصار گوناگون از لحاظ سیرتها و اخلاق و عادات و مذاهب و رسوم و دیگر کیفیات نیازمند است و هم لازم است در مسائل مزبور، وقایع حاضر و موجود را از روی احاطه کامل بداند و آنها را، با آنچه نهان و غایب است بسنجد و وجه تناسب میان آنها را از لحاظ توافق یا تضاد و خلاف دریابد و موافق را با مخالف و متضاد تجزیه و تحلیل کند و بعلل آنها پی برد و هم به درک اصول و مشاهده دولتها و ملتها و مبادی پدید آمدن آنها و موجبات حدوث و علل وجود هر یک همت گمارد و عادات و رسوم و اخبار زمامداران را بکمال فراگیرد و در این هنگام می‌تواند خبر منقول را بر قواعد و اصولی که به تجربه و مطالعه آموخته است، عرضه کند. اگر آن را با اصول مزبور موافق یابد و بر مقتضای طبیعت آنها جاری باشد صحیح خواهد بود واگرنه آنرا ناسره خواهد شمرد و خود را از آن بی‌نیاز خواهد دانست». 110

با این تعاریف، معلوم است که ابن خلدون نمی‌تواند با طبری، تجانس و هماهنگی