یادنامه طبری صفحه 413

علمی و تاریخ‌شناسی داشته باشد امّا پیش از رسیدن به این نتیجه، لازم است به احوال و آثار مورخان مسلمان که ابن خلدون درباره کار و روش آنان پژوهش کرده، آگاه شد.

وی می‌نویسد:

«مورخان بزرگ اسلام بطور جامع اخبار روزگار گذشته را گرد آورده و آنها را در صفحات تواریخ نگاشته و بیادگار گذاشته‌اند» 111. همین مسأله را به گونه دیگری بیان می‌دارد: «مردم اخبار را تدوین کرده و آثاری فراوان بیادگار گذاشته و تواریخ ملتها و دولتها را در سراسر جهان گرد آورده‌اند» 112. اما به دنبال گردآوریها که ابن خلدون به آنها بها می‌دهد، وی به دو امر توجه می‌کند:

الف- «ولی ریزه‌خواران، آن اخبار را به نیرنگهای باطل درآمیخته و در مورد آنها یا دچار توهم شده یا به جعل پرداخته‌اند و روایات ضعیفی تلفیق کرده و ساخته‌اند و بسیاری از آیندگان ایشان را پیروی کرده و همچنانکه آن اخبار را شنیده‌اند برای ما بجای گذاشته‌اند، بی‌آنکه به موجبات و علل وقایع و احوال درنگرند و اخبار یاوه و ترهات را فروگذارند». 113

ب- «ولی آنان که به فضیلت شهرت و پیشوایی نامبردار شده و کتب پیشینیان را تتبع کرده و در آثار خویش آورده‌اند گروهی اندک و انگشت‌شمار بیشتر نیستند و توان گفت از عوامل (ضمه، فتحه، کسره و جزم) تجاوز نمی‌کنند مانند ابن اسحاق و طبری و ابن کلبی و محمد بن عمر واقدی و سیف بن عمر اسدی و مسعودی و دیگر نامورانی که در میان همه مورخان متمایزند». 114

ابن خلدون با اینکه می‌گوید: «پس درین باره به هر چه برمی‌خوریم نباید بدان اعتماد کنیم و باید در اخبار بیندیشیم و آنها را بر قوانین صحیح عرضه دهیم تا آنها را به بهترین وجه دریابیم و صحیح را از سقیم بازشناسیم» 115 اما مجموعه‌های فراهم شده تاریخی را در کل سقیم نمی‌داند، چنانکه اعتقاد دارد: «متقدمان دانش تاریخ را بزرگ و بااهمیت تلقی کرده‌اند مگر بعلل یاد کرده بحدی که حتی طبری و بخاری و پیش از آن دو ابن اسحق و نظایر آنها از دانشمندان ملت اسلام را بخود نسبت داده و در شمار مورخان درآورده‌اند. ولی بسیاری از این اسرار که در فن تاریخ هست غفلت ورزیده‌اند و حتی کار بجایی کشیده که منتسبان به فن تاریخ در زمره نادانان شمرده می‌شوند و عوام و