یادنامه طبری صفحه 414

آنانکه در علوم راسخ نیستند مطالعه و روایت از آن و خوض در آن و ریزه‌خواری از آن را بی‌اهمیت تلقی می‌کنند. گل با خار و مغز با پوست، راست با دروغ درهم آمیخته است». 116

ابن خلدون که دارای برداشت متفاوت از همه تاریخنگاران پیش از خود می‌باشد، و بر روی هم بر همه آنان نقدهایی دارد، نسبت به طبری، جانب احترام را نگاه داشته است و حتی زمانی که با تیمور لنگ به گفتگو می‌نشیند 117 از طبری به عنوان «مورخ و محدث» یاد کرده و می‌گوید: «من به استناد قول طبری با شما بحث می‌کنم». 118

3- تاریخ در روند «علمی شدن»

نهضت تاریخنگاری مسلمانان که در درون جامعه وسیع و متنوع و هدفدار اسلامی پیدا شده بود و ریشه در تعالیم مذهبی (- اخبار و احادیث) داشت و در مسیر «جرح و تعدیل» و شناخت راویان (- علم الرجال) تکامل یافت، به مرور برای مردم از هر گروه و طایفه، خواص و عوام، گیرایی پیدا کرد، و به قول محسن مهدی: «تاریخ برخلاف فلسفه مایه بیزاری عوام و بدگمانی پارسایان و مورد نکوهش افکار عمومی نبود و برخلاف شعر و داستانهای سرگرم‌کننده، مایه تمسخر و تنفر خواص نبود، هم مورد علاقه فرمانروایان و هم فرمانبرداران بود، هم مبحثی بود علمی که برای اقدام سیاسی آنی سودمند بود و هم مبحثی نظری که درباره ماهیت و علل امور بشری پژوهش می‌کرد. هم مبحثی بود که جامعه اسلامی آن را از خود می‌دانست و هم مبحثی جهانی که مقید به مرزهای قومی نبود. همه موضوعات دیگر را به نحوی فرامی‌گرفت و در عین حال یک مبحث مستقل شناخته می‌شد. مورخان مسلمان ضمن توصیف مبحث خود، جامعیت و تنوع موضوع آن و سودهایش را برای اصناف گوناگون مردم تأکید کرده بودند». 119

بدیهی است که معرفتی چنان جامع و فراگیر، اگر بر پایه «عینیت» ها قرار گیرد با نهادهای حکومتی و کانونهای قدرت در درون جامعه، تضادهایی پیدا می‌کند. و پژوهندگان دانشهایی از این نوع، در برابر مشکلات و معضلات «غیردانشی» به سختی می‌توانند در تعهد و رسالت علمی خود باقی بمانند یا بگونه‌ای جهت تحقق حوالتهای فرهنگی راهیابی کنند. این وضع در بغداد آن روزگار و در دستگاه خلافت کمابیش