یادنامه طبری صفحه 415

حاکمیت داشت و چنانکه بیان شده طبری یکی از کوشاترین راهروان آن مسیر سخت‌گذر بود.

اما در زمان طبری، و اندک‌اندک پس از وی که فلسفه و به دنبال آن علم کلام، در جامعه اسلامی رونق پیدا کرد، وضعی را برای حدیث‌نگاران و خبرنویسان (- مورخان) پیش آورد که ناگزیر شدند علاوه بر اصول ضبط دقیق وقایع و عدالت راوی، مسائل جدیدی را در این امر دخالت دهند. این امر از بیان سودمندیهای تاریخنگاری از لحاظ دینی، علمی و عملی آغاز شد و پس از دفاع از شیوه‌های گوناگون نگارش و تبویب مطالب، دامنه کار به جایی رسید که جایگاه آن را در سلسله مراتب علمی، معلوم سازند.

طبری به اعتباری آغازگر این دوره فرهنگی در تاریخنگاری اسلامی است با آنکه پیش از وی، نشانه‌هایی از این امر دیده شده است. پژوهندگان تاریخ و فرهنگ اسلامی او را از «معتزله» نمی‌دانند، اما وی اشعری هم نیست. دوران آموزندگی طبری در محیطی ضد معتزله بوده است. وی عالمی مذهبی، حکیمی الهی، طرفدار سنت، مفسر قرآن، فقیه شریعت، اهل منطق و ریاضیات، اما در تاریخنگاری طرفدار نقل اخبار از مخبران و راویان بدون استنباط و استنتاج عقلی بوده است. در این مسیر درستی یا نادرستی اخبار اسلامی، بر پایه استنادهایی می‌توانست قابل توجیه باشد، اما درباره آنچه به خبرها و رویدادهای جامعه‌های پیش از اسلام ارتباط داشت، تزلزل ایجاد می‌کرد و وقایع‌نگار را در معضل اندیشه و نظر قرار می‌داد. و از این‌رو، باب عمل و سودمندی گشوده می‌شد چنانکه محسن مهدی بیان کرده است: «فیلسوفان و متکلمان ضمن مطالعه ترتیب علوم و بویژه ضمن بحث از علوم عملی، تاریخ را در نظر می‌گرفتند و درباره ادعاهای مبنی براینکه تاریخ یک علم است و همچنین درباره ماهیت معلوماتی که تاریخ به دست می‌داد و فواید آن برای دانش نظری و اقدام عملی داوری می‌کردند».

همو اضافه می‌کند: «عقاید آنها [- فیلسوفان و متکلمان] راجع به این موضوعات در کار مورخان حرفه‌ای اثر داشت، و در بسیاری از موارد مسیر پژوهشهای آنها را تعیین می‌کرد». 120

معتزله و تعلیمات آنان، خاصه در بغداد رویاروی بسیاری از روشهایی قرار گرفت که روش تاریخنگاری یکی از آنها بود و در آن زمان طبری بیانگر و توجیه‌کننده آن