یادنامه طبری صفحه 416

بشمار می‌رفت. اندیشه طبری بر این اصل استوار بود که «تاریخ یک مبحث عقلی نیست و فکر بشر در آن دخالتی ندارد» 121. اما مکتب معتزله که بر ضد «روشهای مذهبی محافظه‌کاران و تقلیدی» برخاسته بود به «درک عقلانی» و «پی‌جویی طبیعت و علل اشیاء» تأکید می‌کرد و در این باب پذیرش خبر نمی‌توانست حجت باشد چه «همه امت (مسلمان) ممکن است یک چیز دروغ را تصدیق کنند و امکان دارد که گروه بی‌اندازه کثیری از مردم دروغ بگویند» و در این صورت «یقین باید مبتنی بر دلایل عقلی باشد و نه روایت محض. وقتی این حکم شامل تاریخ می‌شد، معنایش این بود که آنچه بالذات معقول است پذیرفته شود و آنچه نیست رد گردد». 122

معتزله و بسیاری دیگر از اصحاب فلسفه که به تاریخنگاری سنتی ایراد کردند، خود به علت «ارسطویی» بودن یا تمسک به طبقه‌بندی علوم از دیدگاه ارسطو، جایی برای تاریخ، به دست نیاوردند 123. به نظر آنان «تاریخ با حوادث منفردی سروکار دارد که در زمان و مکان بخصوصی روی می‌دهد و از این حیث درست نقطه مقابل علوم است» و نتیجه‌گیری می‌کردند که «تاریخ یک علم نظری نیست، زیرا موضوع آن متغیر است.

سوابقی را تحقیق و گردآوری و طبقه‌بندی می‌کند، از این حیث نزدیکتر به یک فن یا علم خلاقه است». 124

بدین ترتیب توسط پاره‌ای از متفکران مسلمان، تاریخ به گونه دانشی عملی شناخته می‌شود و جزء مادی آن به شمار می‌آید و چون سوابقی فراهم می‌آورد، پس حکومتگران را فایده می‌رساند، و به همین دلیل نوعی دوراندیشی و آینده‌نگری نیز در آن وجود دارد.

اما اثر دیگری که فلسفه و کلام در کلیت فرهنگی عالم اسلام بوجود آورد، اندک‌اندک جای‌یابی «تاریخ» در سلسله مراتب علوم بود. ابن فرجون، شاگرد ابو زید بلخی (قرن دهم میلادی) در کتاب خود به نام جوامع العلوم، نخستین بار از تاریخ (- علم التاریخات) به معنای شناخت رویدادهای نادر و برجسته و دور از دسترس یاد کرده است 125. یک قرن پس از وی ابن حزم اندلسی (384- 456 ق/ 994- 1064 م) نیز در کتاب مراتب العلوم به تاریخ اشاره‌هایی دارد. امام فخر رازی نیز در حدائق الانوار فی دقائق الاسرار، بعد از بیان علم حدیث و رجال از تاریخ به عنوان سیزدهمین دانش یاد می‌کند 126 و به نظر می‌رسد، که در محافل علمی مسلمانان تا قرن نهم هجری (پانزدهم