یادنامه طبری صفحه 417

میلادی)، این نوع مباحث علمی، رونق و پیشرفت فراوان یافته است.

با اینکه در عمل، تدریس و تعلیم علم تاریخ در مدارس اسلامی پای نگرفت و به قول روزنتال: «بندرت می‌توان از تاریخنگاری انتظار داشت که بخشی از تعلیم و تربیت عالی اسلامی را تشکیل داده باشد» 127 اما چنین به نظر می‌رسد که در قرن هشتم و نهم هجری (سیزدهم و چهاردهم میلادی) که پس از آن دوره فترت تاریخنگاری عالم اسلام شروع شده است، مسأله تاریخ و علمیت یافتن آن بیش از همیشه، مورد توجه علاقه‌مندان قرار گرفته و این امر در تمام بلاد و اقطار مسلمان‌نشین مشهود بوده است.

از یکسو ابن ابی الربیع صاحب کتاب سلوک المالک فی تدبیر الممالک در قرن سیزدهم میلادی، تاریخ یا علم الاخبار را «علم بیانی» شناخته، یعنی آن را در میان جای علوم عالیه و مابعد الطبیعی (فلسفه و کلام و احکام) و علوم عالم سفلی و طبیعی (طبیعت و پزشکی) قرار داد. در قرن بعد محمد بن محمود آملی در کتاب مشهور خود به نام نفائس الفنون فی عرائس العیون (نگاشته سال 741 ق/ 1340 م) آنرا به نام علم التواریخ و السیر در زمره علوم نقلی (- محادثات) قرار می‌دهد.

عضد الدین ایجی در تحفة المساکین (نگاشته سال 783 ق/ 2- 1381 م) تأملات فلسفی خود را به سوی تاریخ راه برده تا با شناخت «حقیقت تاریخ» به گونه‌ای «حقیقت اسلام» را تبیین نماید.

محی الدین کافیجی صاحب المختصر فی علم التاریخ (نگاشته 867 ق/ 1463 م) و شمس الدین سماوی صاحب الاعلان بالتوبیخ لمن ذم اهل التاریخ (نگاشته 897 ق/ 1492 م) آخرین اندیشه‌گران تاریخگرای اسلامی بودند که هر دو از آموزشهای حکیم بزرگوار جامعه و تاریخ، ابن خلدون مغربی طرف بسته بودند. 128

نتیجه‌گیری‌

طبری پدیده‌ای فرهنگی در جامعه اسلامی است که خود به گونه عامل و انگیزه‌ای کارساز، قرن‌های متمادی اندیشه تاریخنویسان متفکر جهان اسلام را در زمینه‌های گوناگون تاریخنگاری (روش و محتوا)، به خود مشغول ساخته است. وی زاده موقعیت خاص تمدنی جامعه گسترده اسلام به شمار می‌رود که تا برقراری و توانمندی مدنی