یادنامه طبری صفحه 418

جامعه، اثربخشی زوایای فرهنگی او استواری داشت و پس از درهم‌ریزی پویایی حاکم بر جماعت‌های اسلامی، و کانونها و مرکزهای علمی به گونه نهادی فرهنگی، همه گاه برای مورخان، منبع فیض و اقتباس بوده است. این امر، در تاریخنگاری عربی و فارسی و به دنبال آنها، در تاریخنگاری اردو و ترکی نیز مشهود است اما ایرادهایی که مورخان بعد از طبری از آن میان ابن اثیر، بر او گرفته‌اند، که در جای خود می‌تواند قابل تأمل باشد، بر دو محور استوار بوده:

الف. اتکای طبری بر راویان و ناقلان خود، ب. دخالت ندادن عقل و استنباط در تحلیل اخبار، و این دو امر از سوی دیگر موجب فراهم آمدن اثری شده است که شنیده‌های زمان طبری بدون دخالت و داوری شنونده است و بر روی هم منبعی را فراهم آورده که امروز محققان رشته‌های گوناگون علوم انسانی و اجتماعی می‌توانند با دیدی فراتر از آن روزگار تحلیلهای گوناگون انجام دهند و شالوده مجموعه نیز استوار بماند.

اما طبری در مسیر تلاشهای خود از تاریخ و تاریخنگاری مفهومی را به ثبوت رسانده که پس از وی با کاوشهای فراوان مورخان و متفکران مسائل تاریخی، کمال‌یابی بیشتر حاصل کرد و کوشش به عمل آمد تا تاریخ در سلسله مراتب علوم جایگاه ویژه خود را به دست آورد و تاریخنگاری از اعتبارات فزونتری برخورداری یابد.

حاصل سخن‌

هنر تاریخنگاری پیش از طبری وجود داشته و پس از وی نیز ادامه یافته است، اما در این دانش انسانی، ابو جعفر محمد بن جریر طبری، در پهنه جهان بویژه در بخش اسلامی آن، نقش برجسته‌ای داشته است. او از نخستین هماوردان این حرکت فرهنگی در عالم اسلامی و جوشیده و برخاسته از جامعه خودی است، اما در کوششهای علمی بی‌هیچ تردید با برخورداری از فیض کانونهای علمی آن روزگار و منابع بازمانده کهن، راه را برای همه پژوهندگان و مورخان گشوده است، تا برای تاریخنگاران و پژوهشگران مسائل اجتماعی و فرهنگی و سیاسی، تمامی اسناد و مدارک مکتوب (- نوشتاری) و مسموع (- شنیداری) و مشهود (- دیداری) جهان مورد استفاده قرار گیرد و به دیگر سخن، اهل تاریخ، در همه صحنه‌ها با تاریخ به گفتگو نشینند.