یادنامه طبری صفحه 419

تساهل و تسامح علمی طبری، ریشه در ایران و آموزشهای اشراقی این سرزمین دارد و با موقعیت حیاتی (اجتماعی- اقتصادی) وی پیوند یافته است و بی‌آنکه دغدغه خاطری از معضلات زندگی داشته باشد، به دنبال تعلیمات مقدماتی در آمل و ری، خود را به بغداد، مرکز جهانی برخوردهای همه فرهنگها و مدنیتها و ادیان و مذاهب آن روزگار رساند، تا در گلستانی که به برکت اسلام هزاران گل در آن شکفته بود، با هزاران به گفتگو نشیند.

طبری در یکی از اعصار پرمیمنت فرهنگی بغداد، وارد این شهر گردید. هنگامی که جویبار زلال فرهنگ‌پژوهی مسلمانان تازه از دهانه چشمه‌های خروشان آن به بیرون سرازیر می‌شد و مشتاقان صحراهای خشکسالی را فرامی‌خواند، ابو جعفر خود را به دریایی کرانه ناپیدا رساند و در آن بحر مواج خویشتن شست و درون سیراب کرد، اما عطش‌زدایی «چنانش مست نکرد که دامنش از دست برود» 129 از خویشتن خویش جویبارهایی مرتشنگان را فراهم آورد تا در وادی سرزنشهای زمان، جریان یابند و آیندگان جویا و خسته، اما نستوه و مقاوم، قرنها در طراوت آن و سایه‌های درختان استوارش چونان نظارگان انسانیت و معنویت، به تماشای گذشته نشینند و در آن «تماشاگه راز» 130 آنان که کاری داشتند و کاری بودند در ساختن آینده به تأمل نقشه کشیدند و بسیاری دیگر، در فضای آرام، در پیوند ازلیت یا ابدیت، به تحمل، زمانها را به هم آشتی دادند و این بی‌کرانگی زمان از نخستین مباحث تاریخ الرسل و الملوک در مبحث زمان آغاز می‌شود، از خلقت آدم تا انبیای اولوا العزم و از آنان تا خواجه لولاک حضرت خاتم النبیّین (ص)، از پادشاهان باستان تا خلیفگان دمشق و بغداد و از همه آنان تا اندیشه بی‌نهایت قیامت تداوم یافته است، اما در بی‌کرانگی مکان، کل جهان، سرزمینهای ایرانیان و یونانیان و رومیان و اعراب و به دنبال آن همه خطط اسلامی، مورد عنایت طبری قرار داشته است. به دیگرسخن همه زمانها و همه مکانها در پیوند با دو بی‌نهایت، ازلیت و ابدیت زمانی و پایان‌ناپذیری هستی از لحاظ مکانی، محور اندیشه او بود که آبشخورش به تحقیق «کافه» و «کافة للناس» قرآنی است. 131

طبری در دریای کرانه ناپیدای فرهنگ اسلامی غوطه خورد و اگر بسیاری از فرهیختگان مسلمان برای خود صخره‌ای یافتند و بر روی آن تنها جای گرفتند، یا در