یادنامه طبری صفحه 422

مردم نیز که همزمان و کمی پس از او نزد مورخان مسلمان رواج یافت، دلبستگی نشان نداد. با اینکه تاریخ وی جهانی است نسبت به همه جای جهان، آگاهیهای او کامل نیست، حتی نسبت به بخشهای غربی عالم اسلام کم‌توجهی نشان داده است: عینیتها گاه ضعیف هستند، اخبار از هم گسستگی دارند که البته به علت سالنگاری است، همچنین منابع اصلی همه گاه روشن نیستند. این کمبودها در آثار طبری وجود دارد، اما هیچ پژوهشگری بی‌نیاز از طبری نیست و هیچ مورخی پس از طبری، بدور از تأثیرات او تاریخنگاری نکرده است با اینکه مدرسه‌های دینی و علمی مسلمانان هیچگاه علم تاریخ را به عنوان «یکی از دروس آموزش عالی» به شمار نیاوردند. 135

طبری در تاریخ و شاید تفسیر و فقه مقامی یافت به گونه غزالی در فلسفه و حکمت و عرفان. به همان‌سان که غزالی مورد قبول و احترام همه فرق قرار گرفت، طبری نیز در هر مذهبی که بود به علت تمایل به جامعیت اسلامی[Universalite -] از اقبال همه اندیشه‌گران مسلمان برخوردار بوده است. بی‌هیچ تردید در پاره‌ای مباحث خاص[particularite -] تاریخی جای بحث و گفتگو باقی است، اما آنچه به حقیقت نزدیک است و چنین مجلس بزرگداشت را پس از گذشت یک هزار و یکصد سال از وفات او، برپا داشته است به گمان نگارنده به عنوان یکی از هزاران دانش‌آموز مکتب تاریخنگاری ایران اسلامی، همین جامعیت و عامیت است که در هامون ویژگیها و حدّ و حصرها و صبغه‌های گوناگون حاصل شده و این فضل ربانی است که خداوند بر آن کس که خواهد می‌دهد، و گویی این بیت خواجه زبان حال طبری است که فرماید:

از خلاف آمد عادت بطلب کام که من‌کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم

یادداشتها

______________________________
(1)- برای آگاهی بیشتر- کریمر (ساموئل)، الواح سومری، ترجمه داود رسایی، تهران، ابن سینا، 1340 ش+ شی‌یر (ادوارد) الواح بابل، ترجمه علی اصغر حکمت، تهران، ابن سینا، 1341 ش.
(2)- برای آگاهی بیشتر- زرین کوب (عبد الحسین)، تاریخ در ترازو، تهران، امیر کبیر، 1354.
(3)- این برداشت بر پایه پاره‌ای از کتیبه‌ها و نوشتارهای آشوری و ایرانی و برخی اشاره‌های هندی و چینی در متون تاریخی از نوع کتاب تاریخ تمدن ویل دورانت و اسناد کتاب مقدس و نگارش‌های یهودیان و تواریخ هرودت