یادنامه طبری صفحه 43

ت. تجسمهای طبری در استدلال یا اطنابی ممل و مبتنی بر احتمال:

طبری در این مورد سخن را سخت به درازا می‌کشاند و می‌کوشد به هر طریقی و با استمداد از هرگونه احتمالی مطلبی را به صورت قطع و یقین اثبات کند که دلیلهای آن با آمیزه‌های احتمال و رنگهایی از تردید، فرم یافته است. وی می‌گوید:

«اگر کسی درباره لغات یاد شده که از نظر لفظ و معنی با زبان فارسی و عربی و یا با زبانهای دیگر متفق و متحدند، آرائی- که از این پس بازگو می‌سازیم- بر سبیل احتمال مطرح سازد که:

- همه این لغات فارسی است نه عربی و یا همه آنها عربی است نه فارسی،

- بعضی از این لغات عربی و بعضی دیگر فارسی است،

- ریشه برخی از این لغات را باید نزد عرب‌زبانان جستجو کرد، چرا که لغات مزبور در اصل عربی بوده و در میان عجمها نفوذ کرده و در نتیجه بدان تکلم می‌کردند،

- ریشه و اصل پاره‌ای از این لغات را باید نزد فارسی‌زبانان یافت که در میان عربها راه یافت و آنها را معرّب ساختند،

آری، اگر کسی چنین آراء و احتمالاتی را اظهار نماید باید گفت او طالب جهل و نادانی است؛ زیرا نه عرب را می‌توان منشأ نفوذ این لغات در میان عجمها دانست و نه عجم را می‌توان اساس راه یافتن لغات مذکور در میان عربها تلقی کرد، چون استعمال این لغات با یک نحوه تلفظ و یک معنی در هر دو طایفه موجود بوده است ...

و اگر کسی ادعا کند که یکی از این دو طایفه (عرب و عجم) منشأ نفوذ لغات در طایفه دیگر هستند باید گفت چنین کسی مدعی مطلبی شده که نمی‌توان، جز از رهگذر خبر و دلیلی که یقین‌آور و زداینده شک و احتمال است، به حقیقت صحت آن دست یافت.