یادنامه طبری صفحه 431

(121)- همان کتاب ص 174.

(122)- همان کتاب ص 176 و 177.

(123)- در باب یکم اشاره شد که بسیاری از اندیشه‌وران عالم اسلام چون فارابی و ابن سینا، در طبقه‌بندیهای خود از علوم، جایگاهی برای تاریخ منظور نکرده‌اند.

(124)- فلسفه تاریخ ابن خلدون ص 179.

(125)- تاریخ تاریخنگاری در اسلام صص 47 و 48.

(126)- همان کتاب صص 50 و 51.

(127)- همان کتاب ص 55.

(128)- همان کتاب صص 51- 53.

(129)- اشاره به دیباچه گلستان از شیخ اجل رحمة اللّه علیه: «یکی از صاحبدلان ... گفت بخاطر داشتم که چون بدرخت گل رسم دامنی پر کنم هدیه اصحاب را، چون برسیدم بوی گلم چنان مست کرد که دامنم از دست برفت» کلیات سعدی به اهتمام محمد علی فروغی (تهران امیر کبیر 1356 ش) ص 29.

(130)- اشاره به این بیت لسان الغیب قدس سره العزیر:

مدعی خواست که آید به تماشاگه رازدست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد

(131)- اشاره به دو آیه مبارکه:

- یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ. (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همگان به اطاعت درآئید و پای به جای پای شیطان مگذارید که او دشمن آشکار شماست)، بقره/ 127.

- وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا کَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِیراً وَ نَذِیراً وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ (تو را به پیامبری نفرستادیم مگر بر همه مردم مژده‌دهنده و بیم‌دهنده، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند)، سبا/ 28. ترجمه آیات قرآن از عبد المحمد آیتی- تهران- سروش 1367 ش.

(132)- تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان ص 11.

(133)- اشاره به این رباعی حکیم عمر خیام:

افسوس که بی‌فایده فرسوده شدیم‌وز داس (- آس) سپهر سرنگون سوده شدیم

دردا و ندامتا که تا چشم زدیم‌نابوده بکام خویش نابوده شدیم

(134)- هگل مورخ و فیلسوف بلندپایه آلمان (1770- 1831 م) به این مسأله به تفصیل پرداخته است- عقل در تاریخ ترجمه حمید عنایت (تهران، دانشگاه صنعتی شریف، 1356 ش) صص 29، 31، 62، 106 و بسیار صفحات دیگر، اما امروز «واقعیت‌گرایی تاریخی»[Realite historique -] و برداشتهای جدید جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی، مسأله یاد شده را به گونه دیگر بیان می‌دارد.

(135)- تاریخ تاریخنگاری در اسلام ص 55.