یادنامه طبری صفحه 433

ذمّتی بما اقول رهینة و انابه زعیم؛ انّ من صرّحت له العبر عمّا بین یدیه من المثلات، حجزته التّقوی عن تقحّم الشّبهات.

(نهج البلاغه/ خطبه 16)

پیمان خود را در گرو آنچه می‌گویم قرار می‌دهم و ضمانت و پایندانی آن را به عهده می‌گیرم؛

بیگمان هر کس که به روشنی از پیشامدهای تاریخی و سرانجامهای بد امتها در گذشته، درس بیاموزد، و پیوسته آنها را در نظر داشته باشد و به ژرفی در آنها نگرد، و قوانین و نوامیس حرکت مجتمعها را از آن حوادث تاریخی دریابد، پرواداری از فرو غلتیدن کورکورانه او در جایگاههای شبهه‌ناک بازمی‌دارد.

اگر رخدادهای اجتماعی و فردی را به شکل خام نقل کنیم، تاریخنگاری کرده‌ایم؛ و در صورتی که این رخدادها را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم، چگونگی و چرائی آنها را بررسی کنیم، و سود و زیان اجتماعی و جنبه‌های مختلف آن را به ارزیابی بنشینیم، تاریخ تحلیلی عرضه کرده‌ایم.

و چنانچه از این تجزیه و تحلیل و بررسی و ارزیابی قواعد و قوانینی به دست آریم، فلسفه تاریخ را در اختیار گذاشته‌ایم.

شاید در هیچ مکتبی به اندازه اسلام، و در هیچ کتابی به اندازه قرآن- و به تبع آن