یادنامه طبری صفحه 434

نهج البلاغه- تجزیه و تحلیل تاریخ، و سرانجام نشان دادن قوانین و فلسفه تاریخ، صورت نگرفته باشد. همه این آموزشها برای آگاه کردن بشر به یک جنبه از جهان است که عبارت باشد از: شیوه حرکت دسته‌جمعی انسانها در طول تاریخ خود.

اگر ما داستانهای قرآن و بیان حوادث تاریخی آن را با دیگر کتابهای ادیان (بخصوص تورات) مقایسه کنیم، درمی‌یابیم که تفاوت از آسمان تا زمین است. زیرا قرآن نه قصد داستانسرایی دارد، و نه سرگذشت پیامبران را تعریف می‌کند، بلکه: «لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ» (یوسف/ 111) و به پیامبرش می‌فرماید:

«فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» (الاعراف/ 176) این قصه‌ها درسهای عبرتی است برای مغزداران و انگیزه‌ای است شایسته برای به کار انداختن اندیشه انسانها. و کارشناسان و دانشمندان آموزش و پرورش نیک می‌دانند که بهترین وسیله آموختن، نشان دادن نمونه‌های برجسته نیکان و بدان است.

پس از قرآن، نخستین آثار مکتوب اسلامی در زمینه تاریخ، احادیثی است که درباره سیره پیامبر گرامی اسلام در قرن دوم هجری به نگارش درآمده است، سپس تاریخهای خاص و در نهایت تاریخهای عمومی پا به عرصه وجود گذاشته‌اند. آنچه در اینجا مورد نظر است، همان نوع اخیر یا تاریخهای عمومی است که شکل تکامل یافته آن، تاریخ الرسل و الملوک ابو جعفر محمد بن جریر طبری است که از آغاز آفرینش تا سال 302 را در تاریخ کبیر خود نگاشته است، و چنانکه می‌دانید، تاریخ طبری نقل احادیث مستند است، و غالبا به احادیث مختلف یا گاه متضاد استناد شده است، و از انواع تاریخ که در ابتدا بدان اشاره شد، تاریخ طبری از نوع اوّل یعنی تاریخنگاری است. و نیز این موضوع هم بر همگان روشن است که طبری تنها مورخ نیست، بلکه مفسّر هم هست، و امام مذهب فقهی جریریه نیز می‌باشد. تفسیر او هم تفسیر مأثور است، و فقه او هم- چنانکه گفته‌اند- استخراج احکام از ظاهر قرآن و سنّت می‌باشد. و این همه بدون علّت نیست، ریشه در محیط اجتماعی و شرایط سیاسی و اوضاع عقیدتی زمان خود دارد، و بدون نشان دادن نمایی- اگرچه کلی و مختصر- از آن دوران، نمی‌توان به علل و عوامل این شیوه عمل در تاریخ و تفسیر و فقه پی برد. یادنامه طبری 480 تاریخنگاری و مذهب ظاهری دکتر سید محمد مهدی جعفری ..... ص : 477

ی به گذشته دورتر بازمی‌گردیم تا شاید زمینه ایجاد آن محیط و شرایط را روشنتر