یادنامه طبری صفحه 435

دریابیم:

پیامبر اسلام، پیامبر آگاهی، و قرآن پیام بیداری بود، و پس از پیامبر تا سال چهلم این وضع کم و بیش ادامه داشت. لیکن بنی امیّه چنین وضعی را تحمل نمی‌توانستند کرد و آگاهی و بیداری با موجودیتشان در تضاد بود؛ لذا به خواب کردن بیداران، بریدن زبانها و شکستن قلمهای بیدارکننده همّت بستند.

با ایجاد دستگاه امپراتوری از نوع امپراتوری روم شرقی، با ایجاد خفقان، تحریف حقایق، تبلیغات شدید در جمعه‌ها و جماعات و به وسیله شاعران و محدّثان، در جهت تثبیت پایه‌های قدرت و حاکمیت و سلطنت خویش کوشیدند، و لذا چاره‌ای نداشتند جز اینکه طرز تفکّر جبریگری را ترویج کنند، و به وسیله محدّثان دربار و دانشمندان جیره‌خوار مردم را وادار به پذیرش ولایت مطلقه شخص خود کنند و ستمها و مال مردم‌خوریها و حقبریهایشان را خواست خدا بدانند، و مشیّت خدا را قضای تغییرناپذیر و قدر حتمی تعبیر کنند و دست و پا و اراده و عقل بندگان را بسته در تقدیر و گردنهایشان را در برابر آنان اسیر بینگارند.

مرجئه و معتزله‌

این توطئه فرهنگی- سیاسی در وجود عده‌ای به نام «مرجئه» پیدا شد که عقایدشان بر دو اصل استوار بود: نخست اینکه هر کس شهادتین را به زبان آورد مسلمان است و گناهان کبیره هم به ایمان او زیان نمی‌رساند و هر جنایتی مرتکب شده نباید او را رسوا کرد و حتی به وی بد گفت؛ خدا خود بهتر می‌داند که چه رفتاری با او بکند؛ و دیگر اینکه از امام مسلمانان باید اطاعت کرد، به حق روی کار آمده باشد یا به ناحق.

اینان یاران معاویه بودند و مأمور توجیه جنایات و انحرافات او و تحمیق مردم.

در برابر این طرز تفکّر، واصل بن عطا شاگرد حسن بصری (متوفی 110 ه. ق) واکنش نشان داد و مذهب کلامی معتزله را پایه‌ریزی کرد و ترویج داد. معتزله که یک اندیشه واکنشی بودند راه افراط در پیش گرفته برخلاف مرجئه که سخنگویان مذهب رسمی سنّت و جماعت بودند و جبریگری را ترویج می‌کردند، اعلام داشتند که اعمال انسان ارادی و اختیاری است و عدل حاکم بر جهان آفرینش اقتضا می‌کند که انسان مسئول همه اعمال خود باشد، و در برابر این مسئوولیت اختیار کامل داشته باشد؛ قرآن هم