یادنامه طبری صفحه 440

مذهب فقهی حنبلی است که چون مخلوق و حدیث بودن قرآن را نپذیرفت، به شلاق و تازیانه خوردن محکوم شد، و چون باز هم نپذیرفت به زندان افتاد. پس از مأمون معتصم (از 218 تا 227 ه. ق) و پس از مأمون الواثق (232- 227) همین روش را با شدّت و حدّت بیشتر ادامه دادند، بطوری که مردم و دانشمندان همه از این افراطها به جان آمده بودند، و از این تنگنا راه فراری می‌جستند.

معتصم اقدام دیگری نیز کرد، و آن استخدام ترکان ماوراء النّهر، نخست به عنوان نگهبانان مخصوص خلافت و سپس به عنوان سرداران و سربازان حرفه‌ای، به جای ایرانیان و اعراب بود، و تنها بدین وسیله توانست برخی از قیامهای ملی و مذهبی را به شدّت سرکوب کند. الواثق نیز همچون مأمون و معتصم خود را پیرو معتزله می‌دانست و روش او هم در سرکوب همان بود، که ناگهان ...

دوره دوم عبّاسیان و حاکمیّت اهل حدیث‌

چنانکه اشاره شد، عبّاسیان با شعار گرفتن انتقام خون حسین و گرفتن حقّ آل محمّد از بنی مروان، و وعده به اجرا درآوردن مساوات قانونی اسلامی در میان ایرانیان و اعراب و دیگر ملتهای به اسلام درآمده، و با لشکر جرّار خراسان قیام کردند و بنی مروان را ریشه‌کن ساختند، لیکن به جای آل علی خود بر مسند خلافت نشستند و به جای امپراتوری امویان، شاهنشاهی عبّاسیان را نشانیدند، و به جای اعراب متعصّب و نژادپرست، ایرانیان را به عنوان وزیر و مشاور و سردار برگزیدند. همین امر باعث شد که ایرانیان پیوسته به دنبال صاحبان اصلی حق باشند و پنهان و آشکار با آل علی تماس بگیرند، و در برابر استبداد مطلقه و تجمّلات و عیّاشیهای خلفا نخست اعتراض و سپس قیام کنند؛ در نتیجه میان اعراب و ایرانیان اختلاف و کینه‌توزی ایجاد شود، خلیفه خاندانهای ایرانی را یکی بعد از دیگری سرکوب کند، و باز هم دست نیاز به سوی همین ایرانیان مدیر و مدبّر و با فرهنگ دراز کند، اعراب خواستار بازگردانیدن شکوه و قدرت دوران اموی خود برآیند، و ایرانیان نه‌تنها خواستار حفظ شکوه و جلال به دست آورده در دولت جدید باشند، بلکه گاه در اندیشه نوزایی مجد و عظمت ساسانیان و از میان برداشتن اعراب نیز برآیند. این جریانها باعث برافروخته شدن قیامها و انقلابهایی در