یادنامه طبری صفحه 441

بخش خاوری حوزه سلطنت عباسیان گردید، و هنوز یکی از آنها خاموش نگردیده دیگری شعله‌ور می‌شد. آخرین قیام در دوره نخست عباسیان، قیام بابک بود که حدود بیست سال طول کشید و نیرو و هزینه سنگینی از دستگاه خلافت را به خود اختصاص داد تا اینکه در زمان معتصم بطور کامل از میان برداشته شد.

بدین جهات بود که معتصم به فکر افتاد به جای ایرانیانی که پیوسته در حال شورش هستند، گذشته سیاسی و فرهنگیشان را فراموش نمی‌کنند و تمایلاتشان به آل علی نیز محرز است، از کسانی استفاده کند که هیچ‌یک از این دردسرها را ندارند، و کارشان جنگاوری و تیراندازی است و بر پشت اسب روزگار خود را می‌گذرانند؛ لذا در مدتی کوتاه هیجده هزار برده از ترکان سمرقند و فرغانه خرید و به بغداد برد و پیوسته شمارشان فزونی می‌گرفت بطوری که تاخت و تازشان در بغداد مردم را به ستوه آورد و اعتراض و شورش آنان معتصم را ناچار کرد شهر سامراء را در شمال بغداد برایشان فراهم سازد و خود نیز به همراهشان بدان شهر رود و پایتخت تا سال 276 حدود شصت سال آن شهر جدید گردد.

این امر تحوّل بسیار مهمی در تاریخ عباسیان به شمار می‌رود، زیرا به گفته شوقی ضیف 4 (تاریخ الادب العربی، ج 4، ص 10): پیش از آن تمام اتکای عباسیان به ایرانیان بود که دارای فرهنگ و تمدّن بودند، و آن دو را در زندگی اعراب وارد و زمینه جنبش فرهنگی گسترده‌ای را فراهم کرده بودند که از سرچشمه‌های ایران و عربیت و اسلام و فرهنگهای گوناگون بیگانه، بخصوص از فرهنگهای یونان و ایران آبیاری می‌شدند. اما ترکان از فرهنگ و تمدّن و شهرنشینی بهره‌ای نداشتند، بیابانگردانی بودند که نه صنعتی می‌دانستند و نه زراعتی و نه تجارت و هنر و ادبیاتی، و نه دارای پایه‌های کشورداری و سیاست‌مداری بودند. آنان تنها و تنها ساکنان بیابانهای خشک و اهل جنگ و چابکسواری، و پیکار و تیراندازی بودند. جاحظ در رساله خود که از صفاتشان سخن می‌گوید تصویر دقیقی از ترکان بدین شکل ترسیم کرده است: «ترکان دارندگان چادرها، و ساکنان بیابانها، و خداوندان چارپاها، و در واقع اعراب عجم هستند ... نه صنعتی آنان را به خود مشغول می‌دارد، نه تجارت و پزشکی و کشاورزی و مهندسی، نه اهل کاشتن درختی و نه ساختن بنایی، و نه شکافتن جویباری، و نه تولید محصولاتی