یادنامه طبری صفحه 442

می‌باشند، همتشان پیوسته به جنگ و غارت و شکار و اسب‌سواری، و به زمین رسانیدن پشت پهلوانان و به دست آوردن غنیمت و ریشه‌کن کردن شهرها و تسلّط بر سرزمینها مشغول است؛ در این کار استاد و ورزیده و با تجربه شده‌اند و دیگر هیچ. همین کارها صنعتشان و تجارتشان و لذتشان و افتخارشان و سخنشان و نقل محافل شب‌هایشان است؛ در نتیجه در هنر جنگاوری همچون یونانیان هستند در حکمت، و چینیان در صنعت، و ساسانیان در کشورداری و سیاست».

این افراد با چنین حالتی به سرعت اختیار حکومت را در دست گرفتند و خلفا را به دلخواه خود می‌گردانیدند، معتصم بزرگ آنان إشناس را والی مصر با اختیار کامل تعیین کرد، و فرزندش الواثق ولایت از دروازه بغداد تا پایانی‌ترین نقطه غرب اسلامی را به اشناس واگذار کرد، و از آبادیهای شرق دجله تا خراسان و سند را به «ایتاخ» سپرد، و پس از مرگ اشناس در سال 230 ولایت وی را هم به ایتاخ واگذار کرد. واثق گام خطرناک دیگری هم در جهت محدود کردن اختیارات خلفا و باز کردن دست سرداران ترک برداشت، و آن تعیین نکردن ولی‌عهد پس از خود بود، و این امر باعث شد که آنان هر کس را پسندیدند به نام خلیفه برکشند، و چون خلاف میلشان قدمی برداشت او را به راحتی بکشند، چنانکه در سال 232 متوکل را بر دولتمردان تحمیل کردند و این عمل زنگ خطر شومی بود که در آن هنگام در ایوان کاخ خلافت طنین‌انداز شد، و با روی کار آمدن متوکل دوره نکبت‌بار دوم عباسی آغاز شد و این روش- صرفنظر از استثناهایی انگشت‌شمار- نه‌تنها تا پایان دوره دوم عبّاسی ادامه داشت، بلکه در دوران سوم و چهارم بوسیله آل بویه و مجددا ترکان سلجوقی و پس از آنان هم اعمال می‌شد. متوکل خواست این روش را تغییر دهد و اقداماتی اعمال کرد، لیکن خود قربانی آن گردید.

سرداران به متوکل و وزیرش هر دو حمله کردند و هر دو تن را کشتند (در سال 247 ه. ق) و فرزندش منتصر را به جای او خلیفه کردند، و پیوسته بدین بازی سرگرم بودند.

قیامها و انقلابها و تضعیف و تجزیه کشور

این دوره به پایان نرسیده بود که بسیاری از والیان و فرمانداران بر ولایت خود مسلّط شدند و استقلال خود را اعلام داشتند و خلیفه هم چاره‌ای جز به رسمیّت شناختن آنان و