یادنامه طبری صفحه 443

اکتفا کردن به عنوان رسمی خلافت و دادن منشور ولایت نداشت، از جمله: فارس و ری و اصفهان و جبل در دست خاندان بویه قرار گرفت، خراسان در دست محمد بن الیاس، موصل و دیار ربیعه و مضر در اختیار بنی حمدان، اهواز و واسط و بصره در قبضه قدرت بریدی، یمامه و بحرین در زیر سلطه ابو طاهر جنّابی قرمطی، مصر و شام در تحت حکومت محمد بن طغج إخشید، مغرب و افریقیه در دست القائم بامر اللّه فاطمی بود که خود را امیر المؤمنین لقب داده بود و سرانجام اندلس هم در زیر پرچم عبد الرحمان الناصر اموی قرار داشت، و جز بغداد در زیر سلطه خلیفه نبود که بر آن شهر هم از طرف خلیفه آل بویه مسلّط شدند، و خلیفه را خلع کردند، و المطیع لله را به نام خلیفه برگماشتند، و خودشان وزیران و قاضیان و فرمانداران و نگهبانان و شهرداران و شهربانان را تعیین می‌کردند، و برای خلیفه تنها نامی ماند و نام بردن از او به عنوان خلیفه بر روی منابر، در کنار نام امیر، و هزینه او را کم کردند و مبلغ ناچیزی برایش باقی گذاشتند.

حوادث تضعیف‌کننده قدرت در دوره دوم عبّاسی تنها تجزیه‌ها و استقلالها نبود، بلکه سلسله قیامهایی ضربه نهایی را بر پیکر نزار خلافت وارد آورد که از همه مهمتر انقلاب زنگیان از سال 255 تا سال 270 ه. ق بود، و در این جنگها حدود یک میلیون و پانصد هزار نفر کشته شدند و شهرهای چندی ویران گردید و هزینه آن از شمار بیرون است، تا اینکه سرانجام بوسیله معتضد از میان برداشته شد (صفر سال 270).

قیام و انقلاب مهم دیگر قیام قرمطیان بود که در بیش از پنجاه سال آخر دوره دوم عبّاسی خلفا را به خود مشغول داشت و خسارتها و تلفات فراوانی به بار آورد 5.

اوضاع اجتماعی و اقتصادی این دوره‌

پیش از تشریح اوضاع فرهنگی این دوره، اشاره مختصری به اوضاع اجتماعی و اقتصادی این دوره صد ساله می‌شود تا ابعاد مختلف آن روشنتر نمودار گردد، و قضاوت درباره زائیده‌ها و نتایجش آسانتر و درستتر صورت پذیرد.

مجتمع مسلمانان در این دوره طبقاتی بود و به سه طبقه تقسیم می‌شد: طبقه برتر که خلفا و وزیران و فرماندهان و فرمانداران و افراد وابسته آنان از قبیل امیران و دولتمردان