یادنامه طبری صفحه 444

بلندپایه و بازرگانان سرمایه‌دار بزرگ و زمینداران و دیگر افراد ثروتمند را دربرمی‌گرفت؛ طبقه متوسط یا میانه که سران سپاه، کارمندان دیوانخانه‌ها، بازرگانان و صنعتگران برجسته را شامل می‌شد؛ طبقه پست که شامل عموم کشاورزان و پیشه‌وران کوچک و خدمتگزاران و بردگان می‌گردید، و اهل ذمّه بعد از همه آنان قرار داشت.

طبقه برتر غرق در ثروت و بهره‌ها بود و در حال بریز و بپاش به سر می‌برد، و طبقه متوسط نیز از رفاه و تنعّم برخوردار بود در حالی که طبقه پست با پرداخت مالیاتهای کمرشکن مخارج هنگفت آن عیاشیها و رفاه را فراهم می‌کردند. شرح این کارها به اطناب می‌گراید و موجب ملال می‌گردد و در اینجا مجال سخن گفتن از آنها نیست؛ تنها اشاره‌ای به یک رشته از اقدامات مسرفانه و شاید بتوان گفت احمقانه صدر آن دوره یعنی متوکل می‌شود و تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل:

متوکل شهوت کاخسازی داشت، و هر کاخی که در سامرّاء و بغداد و اطراف آنها می‌ساخت، هوس ساختن کاخی بهتر در سرش می‌افتاد، بطوری که شمار این کاخها به بیست دستگاه رسید و شابشتی هزینه ساختن آن کاخها را در کتاب «الدیارات» خود (ص 159) بیش از 274 میلیون درهم ذکر می‌کند. خلفای پس از وی هم این کار را ادامه دادند و کاخهایی ساختند که فرسنگها طول و عرض آن بود برای اینکه حرمسراها و رواقها و ساختمانهای گوناگون ده‌ها هزار کارمند و نگهبان و خدمتگزاران خلیفه را در خود بتواند جای دهد. وزیران و شاهزادگان و سوگلیها و فرماندهان و دیگر نزدیکانشان نیز وضعی شبیه به اوضاع خلفا داشتند و مجموعا طبقه اشراف را ایجاد کرده بودند.

چنانکه گفته شد، طبقه میانه نیز از رفاه و ثروت نسبی برخوردار بودند، و دانشمندان زبان عربی و فقه و تفسیر و حدیث و معلمان و شاعران و آهنگسازان و صنعتگران نیز از این طبقه به شمار می‌رفتند و به نسبت نزدیکی و دوریشان از دربار، درآمدشان تفاوت داشت.

همه این رفاه و ثروت و تجمّلات و خدمات بوسیله طبقه پست یا کشاورزان و کارگران و پیشه‌وران و خدمتگزاران کاخداران و زمینداران و سرمایه‌داران فراهم می‌شد و بهره این طبقه تنگدستی بود و تنگناها و سختیها و بدبختیها.

این اوضاع غالبا منجر به قیامها و شورشها و انقلابهای عدالت‌خواهانه و