یادنامه طبری صفحه 445

تساوی‌طلبانه می‌شد. هرکس شعار عدالت‌طلبی و مساوات می‌داد گرد او فراهم می‌شدند، و چون به قدرت می‌رسیدند، به نوبه خود دست به غارت و چپاول می‌زدند و مردم هم ناامید شده از گردشان پراکنده می‌شدند و قیام و انقلاب به شکست می‌انجامید.

در همان هنگام که مردم از شدّت فشار به شورش و دزدی و انواع فسادها و یا گاه تشکیل دسته عیاران و غیره دست می‌زدند، متوکل برای جشن ختنه‌سوران پسرش معتز هشتاد و شش میلیون درهم هزینه کرد! 6

تجمّلات و گزافه‌های افسانه‌ای آن دوره، به شکلی ناقص در هزار و یکشب منعکس است، و بیانش در اینجا موجب تأثّر و اندوه از گذشته‌هایی چنین ننگین می‌شود.

اوضاع فرهنگی و مذهبی دوره دوم عبّاسی‌

شاید مهمترین اقدامی که متوکّل در آغاز خلافتش انجام داد ممنوع کردن عقیده خلق قرآن و جلوگیری از مجبور کردن مردم به چنین نظری، و منع اعمال خشونت درباره فقیهان اهل سنّت و پیشاپیش همه آنان احمد بن حنبل برای وادار کردنشان بدین نظر بود. متوکل فرمان داد که «محنة» یا دستگاه تفتیش عقاید را که از سال 212 ه. ق. در زمان مأمون به وجود آمده بود، متوقف کنند، و مردم در این باره نیندیشند و به حدیث و سنّت اهتمام ورزند. با چنین فرمانی ستاره معتزلیان آزاداندیش و خردگرا غروب کرد، و ستاره محافظه‌کاران و سنت‌گرایان برآمد و درخشید، و ذوق و سلیقه محافظه‌کارانه و سنّت‌گرایانه بر همه پدیده‌های فرهنگی از جمله بر شعر و موسیقی، و حتی بر تحقیقات دینی و فقهی نیز حاکم شد، بطوری که مذهب فقهی داوود ظاهری که قیاس را رد می‌کرد ظهور کرد.

متوکل کینه شدیدی نسبت به اصحاب عقل، بخصوص شیعه، داشت. در سال 236 ه. ق. دستور داد قبر امام حسین (ع) و منازل و خانه‌های اطراف آن در کربلا را ویران کنند و آن محل را شخم زده بکارند و آب دهند تا اثر قبر بطور کلی نابود شود، و چنین کردند و بدین وسیله محنت و مصیبت عظیمی بر آل ابی طالب و شیعیان وارد شد. طبری می‌گوید (ج 9/ ص 185) ندا در دادند که بعد از گذشت سه روز دیگر هر کس را در