یادنامه طبری صفحه 446

نزدیکی قبر امام دیدند به زندان می‌افکنیم، و مردم جرأت نکردند به آن سوی روند، و این ندا خود هشداری شدید برای همه علویان بود، و هیچ‌یک از آنان در آن مدت به حرکت درنیامدند.

و رفتارش با امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهما السّلام بر کسی پوشیده نیست و نیاز به گفتن ندارد که احضار امام هادی و فرزندان را به سامرّاء و اسکان آن بزرگواران در پایگاه نظامی آن‌جا برای فرونشانیدن شعله حق و دور کردن مشعلداران حقّ و حقیقت از حق‌خواهان بود، ولیکن خداوند نور حقّ را برافروخته نگاه می‌دارد در هر کجا که باشد.

جرجی زیدان در وصف اوضاع فرهنگی این دوره می‌گوید: 7 چون واثق در سال 233 بمرد، برادرش جعفر متوکل به خلافت رسید. او از شیعه و معتزله انحراف فراوان داشت، بطوری که دستور داد قبر حسین بن علی و منازل اطراف آن را ویران کنند و مردم را از آمدن بدان‌جا مانع شد. علی را بسیار مسخره می‌کرد، و با کسانی که به کینه داشتن از او شهرت داشتند مجلس می‌گرفت، و با معتقدات مأمون و معتصم و واثق مخالف بود، عقیده به خلق قرآن را باطل اعلام کرد، و از جدل و بحث و استدلال درباره آراء و اعتقادات دانشمندان را بازداشت و مورد پیگرد قرار می‌داد. فرمان داد همگی تقلید کنند و سنّت و جماعت را یاری و پشتیبانی بخشید، و به شیوخ و محدّثان دستور داد حدیث بگویند؛ در نتیجه علم کلام که از زمان هارون به بعد به اوج خود رسیده بود، به پستی گرائید و در زمان متوکل راه قهقرا پوئید، زیرا سخت با دانشمندان اهل اندیشه و فلاسفه و دیگر دارندگان علوم عقلی مخالف بود و با آنان از آغاز خلافتش دشمنی می‌ورزید. بسیاری از دانشمندان را نابود کرد و از مراتب آنان کاست و با دانش و دانشمند دشمن بود. بر بختیشوع طبیب خشم گرفت و اموالش را مصادره و خودش را به بحرین تبعید کرد. ابن سکّیت نحوی را کشت و با دیگر دانشمندان نیز بدتر از اینها رفتاری داشت.

چون با کشته شدن متوکل در سال 247 قدرت ترکان بالا گرفت و احوال خلافت متزلزل گردید، دلهای دانشجویان و دانشمندان که بیشتر ایرانی و عرب بودند از این اوضاع رمید، و به تدریج از بغداد فرار کرده به گوشه و کنارهای شرق و غرب جهان اسلام