یادنامه طبری صفحه 453

چون علت را از او پرسیدند گفت: «او فقیه نبوده بلکه محدّث بوده است». این سخن بر حنبلیان گران آمد، و شمارشان در بغداد بسیار بود، به انتقام این سخن وی را به الحاد متهم کردند و اکثریت عامّه بدون اینکه معنی الحاد را بدانند، با آنان هماواز شدند.

لیکن طبری به این اتهامات اهمیت نمی‌داد زیرا فردی زاهد و قانع بود و درآمدش از روستای پدرش در طبرستان تأمین می‌شد. چون در سال 310 وفات یافت وی را در خانه‌اش دفن کردند، زیرا عامه گرد آمده از دفن او در روز مانع گردیدند.

تشریح اوضاع بغداد در دوره دوّم عبّاسی و ادعای این مطلب که آثار به وجود آمده در آن روزگار، و گرایشهای علمی و مذهبی افراد در آن دوره رنگ شرایط سیاسی و اجتماعی به خود گرفته است، و به علل و عوامل گوناگون فرهنگ راه انحطاط پوئیده و حدیث و سنّت همه دانشهای انسانی را تحت‌تأثیر قرار داده و از عمق به سطح آورده است، به هیچ‌وجه به معنای کاستن از ارزش‌ها و فضیلتهای محمد بن جریر طبری نیست، بلکه بیان واقعیتهایی مربوط به دوره خاصی از تاریخ مسلمانان است، و پی بردن به برخی از انگیزه‌ها یا عوامل و اسبابی که فرهنگ و دانش را به سوی معینی جهت دادند. اگرچه طبریها خود سازنده تاریخ زمان خویش و فرهنگ نسلهای بعد از زمان خویش هستند، لیکن شرایط و اوضاع و احوال اجتماعی نیز به نوبه خویش این سازندگان را- خواه ناخواه- ساخته است و اراده آزادشان تحت‌تأثیر جبرهای طبیعی و اجتماعی و درونی در چارچوب محدودی به حرکت درآمده است. تجلیل از این بزرگان فرهنگساز و تحلیل عوامل و شرایط انسانی نباید در همان حدّ تجلیل و تحلیل باقی بماند و با پایان گرفتن جلسات مجمع همه‌چیز به پایان رسد، بلکه همه این تلاشها و نیروهای بذل شده شایسته است ما را به درسهای آموزنده‌ای از گذشته‌ها راهنمایی کند تا با کسب پرواپیشگی و آینده‌نگری و قوانین حرکت مجتمعهای انسانی کورکورانه در شبهه‌ها نیفتیم و بیراهه‌ها نپوییم و بدان وسیله راهی روشن برای آیندگان ترسیم کنیم و معیارهایی درست در اختیارشان گذاریم و باشد که وظیفه خود را در برابر خدا و خلق انجام دهیم و باز هم این گفته بسیار والای امیر المؤمنین را آویزه گوش خود سازیم که