یادنامه طبری صفحه 463

پروردگار تو و فرشتگان به ترتیب، صفی به دنبال صفی می‌آیند. 24

افعال عباد

از بحثهای جنجالی دانش کلام، یکی هم این است که آیا کارهایی را که ما انجام می‌دهیم و افعالی که از ما بروز می‌کند، کار و عمل کیست؟ خود ما و یا خداوند تعالی؟

امامیّه را عقیده آن است که انسان و هر مخلوق دیگر، آفریده خداوندند و وجود و همه مظاهر هستی و کمالات، از آن اوست و دیگران هرچه دارند، فیض الهی در حق ایشان است.

بنابراین، خداوند به انسان هستی بخشیده، قدرت و اراده و مشیّت داده است؛ پس هرکاری که انسان انجام می‌دهد، عملی است که خود او انجام داده و از انتخاب وی سرچشمه می‌گیرد هرچند که این قدرت و اراده همانند اصل هستی، عطیّه و فیض الهی است.

و بر همین مبنا، کیفر و پاداش انسان را معقول می‌دانند. لکن سلفیها افعال بندگان را کار خدا می‌دانند نه کار خود ایشان.

دکتر حوفی می‌نویسد: از موارد مخالفت طبری با معتزله، یکی هم اعتقاد آنان به قدرت عباد است که طبری نافی آن است. 25

و عبد العزیز بن طبری شاگرد ابو جعفر می‌نویسد: «ابو جعفر می‌پنداشت که افعال عباد، خلق و آفریده خداست، منتهی خداوند بر مؤمنان به‌وسیله استطاعت و توانایی که به ایشان بخشیده، منّت نهاده و بر دل کافران به کیفر کفرشان، مهر زده است.»

یاقوت حموی پس از نقل این مطلب می‌نویسد: «این سخن، بسیار سخیف و باطل است زیرا اگر خداوند قبل از کفر بر دل کافران مهر زند، در حقشان ستم کرده است و اگر پس از کفر مهر زند، تحصیل حاصل، پیش می‌آید. 26

به نظر دکتر حوفی، نظر طبری در مسئله قدرت عباد، از وضوح کامل برخوردار نیست و در عین حالی‌که مخالفت طبری با معتزله، آشکار است، لیکن عقیده او در این باره که سرانجام از اعتقاد به جبر سردرمی‌آورد، چندان روشن نیست زیرا طبری، نه