یادنامه طبری صفحه 464

معتزلی است که به طور مسلّم با آنان مخالف است و نه اشعری و سلفی که لازمه عقیده ایشان جبر است. آنگاه به نمونه‌هایی از تفسیر طبری اشاره کرده است. 27

طبری در تفسیر آیه «وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» (شمس/ 7- 9) می‌نویسد: «معنای آیه این است که خداوند برای نفس بیان کرده است که چه چیزی شایسته است ترک شود و چه چیزی بهتر است انجام پذیرد از امور خیر و شر، طاعت و معصیت». و اهل تأویل هم، به این معنی عقیده دارند. امّا دیگران گفته‌اند: معنای آیه آن است که خداوند خیر و شر را در نفس آدمی قرار داد و بیافرید. آنگاه به روایت عمران ابن حصین اشاره کرده که گفت: «مردی از مزینه یا جهینه از رسول خدا (ص) پرسید ای رسول اللّه! بفرمایید کارهایی که مردم می‌کنند و تلاشهایی که از آنان سر می‌زند چیزی است که قبلا در حقشان قضا و تقدیر شده است؟

پیامبر (ص) فرمود: آری چنین است قضا و تقدیر شده است.

مرد پرسید: پس اعمال ما چه می‌شود؟

پیامبر فرمود: خداوند خلق را برای یکی از دومنزلت (خیر و شر) آفریده و یکی از آن دو منزلت را بر ایشان فراهم ساخته است». 28 آنگاه آیه مزبور را تلاوت کرد.

پس ملاحظه می‌شود که طبری در این مقام به سخن اهل تأویل تمایل نشان می‌دهد و نظر دیگر را که سخن اشاعره و سلفیان باشد سربسته با نقل احادیث برگزار می‌کند.

به نظر ما اگر مجموعه کلمات طبری را در زمینه تفسیر آیات مربوط به افعال عباد ملاحظه کنیم، عقیده سلفیان را تأیید نمی‌کند. مثلا او در تفسیر آیه «وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ وَ مِنْها جائِرٌ وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ» (نحل/ 9) چنین می‌نویسد:

«یعنی، بر خداست که طریق حق را برای شما بیان کند، پس هرکس راه هدایت پیش گرفت به نفع خود قدم برداشته و هرکه گمراه شود، بر ضرر خویشتن عمل کرده است و اگر خداوند می‌خواست، همه را مشمول لطف خود می‌ساخت و با توفیقش همگان را هدایت می‌فرمود و جملگی را ملتزم راه حق می‌گردانید؛ شما ابدا منحرف نمی‌گشتید و در مسیرهای باطل و پراکنده قرار نمی‌گرفتید.» 29

طبری نظیر این مطلب را در موارد مختلفی از تفسیر خویش آورده است و ما برای