یادنامه طبری صفحه 465

رعایت اختصار از ذکر آنها صرف‌نظر می‌کنیم.

استواء بر عرش‌

از صفاتی که در قرآن کریم برای خداوند تعالی بیان شده، استواء بر عرش و قرار گرفتن در آسمان است: «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» (طه/ 5). مضمون همین آیه با اندک تفاوتی در قرآن کریم تکرار شده است.

سلفی‌ها در این زمینه با صراحت می‌گویند: خداوند بر عرش می‌نشیند و او از آفریده‌هایش بالاتر است. مالک بن انس در تفسیر آیه مزبور گفت: «نشستن خداوند بر عرش مسلّم و قطعی است و چگونگی آن بر ما معلوم نیست.» 30

ذهبی می‌نویسد: «خبر داد ما را ابو جعفر محمد بن جریر راجع به عقیده‌اش و گفت کافی است انسان بداند که خداوند همان است که بر عرش قرار گرفته و هرکه از آن تجاوز کند ضرر کرده و زیان‌دیده است.» 31

طبری در تفسیر آیه «ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ» (بقره/ 29)، پس از اشاره به معانی مختلف استواء در زبان و کلام عرب و پس از ذکر معانی اوج جوانی، راست‌قامتی و عدم اعوجاج و کژی، اقبال و رو کردن به چیزی، غلبه بر چیزی و ارتفاع و بلندی و برتری، چنین می‌نویسد: «شایسته‌ترین معانی یاد شده درباره خداوند تعالی همان معنای علّو و ارتفاع است؛ یعنی خداوند بر آسمانها بالا شد و با قدرتش تدبیر فرمود. و تعجّب از کسانی است که این معنا را به این دلیل که بالا شدن لازمه‌اش پایین بودن است، در حق خداوند منکر شده‌اند درحالی‌که این‌چنین اشکالی در معانی دیگر هم پیش می‌آید. پس چه اشکالی دارد که استواء را به همان معنای علوّ و ارتفاع بگیریم، منتها نه علوّ و ارتفاع انتقالی و محسوس، بلکه علوّ و بلندی معنوی و برتری ملکی و سلطنتی.» 32

صفدی نقل می‌کند: «پس از آنکه طبری از طبرستان به بغداد آمد، ابو عبد اللّه جصاص، جعفر بن عرفه و بیاضی نسبت به او حساسیت نشان دادند و از موضع تعصّب با او برخورد کردند و روز جمعه در جامع از وی راجع به احمد حنبل و جلوس خدا بر عرش سؤالاتی کردند. طبری نظرش را راجع به احمد حنبل گفت و ادامه داد: «اما