یادنامه طبری صفحه 504

می‌داند 2 و ابن خلکان او را پیشوای مجتهدین می‌داند. 3 نه‌تنها مسلمانان به این تفسیر اهمیّت می‌دادند، بلکه دانشوران مسیحی نیز به آن عنایت داشته‌اند. ابن ندیم می‌گوید ابو زکریا یحیی بن عدی که خود از نصرانیان یعقوبی بود و در علم فلسفه به نهایت کمال رسیده بود گوید: «من با خط خود، دو نسخه از تفسیر طبری را استنساخ کردم و برای ملوک اطراف فرستادم.» 4

در باب شیوه طبری در این تفسیر کبیر و حذف اسنادهای دراز و همّت علمای ماوراء النهر نسبت به جمع و تدوین آن، مطالبی قبلا گفته شده است. 5 طبری در کتاب تفسیر خود، از کتب تفسیری که قبل از او تألیف شده بود نام می‌برد و به آنها استناد می‌جوید؛ از جمله از ابن عباس پنج طریق، از سعید بن جبیر دو طریق، از مجاهد بن جبیر دو طریق، از حسن بصری سه طریق، از عکرمه سه طریق، از ضحاک بن مزاحم دو طریق و از عبد اللّه بن مسعود یک طریق نقل می‌کند. 6

قدمت نثر ترجمه تفسیر طبری‌

اگر از وجود رساله در عقاید حنفیان تصنیف حکیم ابو القاسم بن محمد سمرقندی که به خط محمّد بن محمّد حافظی معروف به خواجه پارسا که به سال 795 استنساخ شده است و قدیمترین نثر فارسی موجود مدوّن است، 7 بگذریم که حدود تألیفش را روانشاد استاد محمّد معین در سال 315 ق می‌دانند، به مقدمه شاهنامه ابو منصوری می‌رسیم که تاریخ تدوینش محرّم سال 346 ق بوده است و پس از آن ترجمه تفسیر طبری را ملاحظه می‌کنیم که عده‌ای بیش از بیست نفر از علما و فقهای ماوراء النهر به دستور منصور بن نوح سامانی (350- 365 ق) 8 از عربی به فارسی روشن و درست درآورده‌اند. با وجود اظهارنظری که میان متن طبری و آنچه به نام ترجمه تفسیر طبری معروف شده است، باید چنین تصوّر کرد که علمای ماوراء النهر، تفسیر طبری را ملاک قرار داده‌اند، که این تفسیر اثری ماندگار از نثرهای قرن چهارم است. به این دلیل، برخی از محقّقان، این ترجمه را فراهم شده سال 352 ق می‌دانند. به روایت نرشخی در تاریخ بخارا: «در آغاز نماز را نیز به فارسی می‌خواندند.» 10 امرا و پادشاهان هم به زبان عربی آشنا نبودند، شاعران و مؤلفان را وامی‌داشتند که آثار نظمی و نثری خود را به فارسی بگویند و بنویسند و چنان‌که