یادنامه طبری صفحه 505

گذشت، آنان را به ترجمه آثار تاریخی و حتّی تفسیر قرآن به زبان فارسی می‌گماشتند و راویان را به جمع و تدوین روایات حماسی ایران ترغیب و تشویق می‌کردند؛ که نمونه بارز یکی از همین دستاوردها هم، کتاب ترجمه تفسیر طبری است.

آنچه را که در این مقاله به ایجاز اشاره می‌کنم، نکات دستوری و کاربرد واژگانی است که در یک بررسی به آنها رسیده‌ام و از دیگر جنبه‌های اصول صرفی و نحوی و بلاغی و جامعیّت تفسیر و میزان توفیق طبری در این اثر چشم پوشیده‌ام.

شیوه نثر تفسیر

قبل از طبقه‌بندی مطالب دستوری و زبان‌شناسی، اشاره به نکاتی چند ضروری به نظر می‌رسد:

1. متأسفانه اغلب متنهای منثور قرن چهارم به شیوه انتقادی و علمی آن هم با دیدی یکسان و مشابه، طبع نشده و ساختمان زبان فارسی و کیفیّت تحوّل آن، از لحاظ لهجه‌شناسی، کاملا روشن نگردیده است. این نکته گفتنی است که اثرپذیری لهجه‌های قدیم در نثر، بیشتر از نظم است و اگر توجّه خاصّی مبذول شود متضمّن فواید گوناگونی خواهد بود و این تفسیر از این جهت حائز اهمیّت است.

2. جمله‌ها در این تفسیر، کوتاه و مستقل و از نظر معنی به هم پیوسته است، به گونه‌ای که عبارات بار معانی را به حدّاقل بر دوش الفاظ مورد نیاز در هر جمله می‌گذارند و مترادفات لفظی و صنایع و لغات تزیینی در آن راه ندارد؛ جملات با نظم منطقی در پی یکدیگر قرار گرفته است و چون لفظ، جز برای بیان معنی، وظیفه‌ای ایفا نمی‌کند و تکلّفی در انتخاب آن ملحوظ نیست، چهره مقصود به روشنی دیده و دانسته می‌شود.

3. تکرار الفاظ و افعال و حروف و روابط در جمله‌های پیاپی و خالی بودن از هرگونه حشو و زواید و رسایی کلام، یکی دیگر از ویژگیهای این تفسیر است.

4. این تفسیر تقریبا از سجع و توازن به دور است و شامل همان مشخّصاتی است که آثار نیمه دوم قرن چهارم و نیمه اوّل قرن پنجم دارند. 11

5. سجع، گرچه بعد از نزول قرآن کریم جز در مواردی خاصّ در خطب و مکاتیب به کار نمی‌رفت، لیکن در غیر این موارد، عرب به روش دیرین خود، حتّی بر سبیل