یادنامه طبری صفحه 53

به سال 270 قمری مربوط می‌شود و در نسخه چاپی صریحا یاد شده است که قرائت سراسر تفسیر جامع البیان بر طبری در سال 305 قمری به انجام رسید؛ اما به یقین، املای تفسیر قبل از املای تاریخ تمام شد، زیرا طبری بسط مقال را در تاریخ خود به تفسیرش ارجاع می‌دهد. 95

باری، همان گونه که از پیش اشارت داشتیم طبری به شاگردانش پیشنهاد املای تفسیری طی سی هزار برگ یعنی حدود شصت هزار صفحه را در میان گذاشت؛ ولی بر عمر شاگردانش رحم آورد و آن را به سه هزار برگ یعنی حدود شش هزار صفحه، و به عبارت دیگر، به یک دهم پیشنهاد نخست تقلیل داد و بر حسب تاریخی که آغاز کار تفسیر را در سال 270 قمری و پایان آن را از نظر املاء و قرائت در 305 یا 306 قمری مشخص می‌کند، باید گفت طبری حدود سی و پنج سال سرگرم املاء و قرائت این تفسیر بوده که سخت جالب و حیرت‌آور است و روی هم رفته باید بیش از این بررسیهایی به عمل آید.

اما آنچه نمی‌توان در آن تردید کرد حجم موجود تفسیر طبری است که به علت گستردگی و اطناب سخن تا حدی از نظر مطالعه و بهره‌وری مهجور مانده و تنها به عنوان یک مرجع در کار تفسیر و تدوین آن همواره مورد مراجعه بوده و هست؛ اما می‌توان یادآور شد که همه مطالب آن با چنان حجمی چندان کارساز نیست و مکرراتی با بسط و تفصیل در آن دیده می‌شود که ممکن بود آن را با ارجاع به گذشته فشرده‌تر سازد.

در مورد نفی معرّبات در قرآن، اگر کسی با تأمل بخش مربوط به آن را مورد مطالعه و بررسی قرار دهد، این نکته را تا حدی دقیق باز می‌یابد و می‌تواند آن را به عنوان نمونه کارهای طبری در تفسیرش یک ملاک تلقی نماید؛ ملاکی که جوانب مربوط به آن، یعنی اطناب و تکرار، در سراسر جامع البیان منعکس است.

طبری حتی احتمال را در این مبحث مبنای یک نظریه قاطع قرار می‌دهد و آن را در چهره قطع و یقین ترسیم می‌کند و با اینکه در مورد لغاتی که علما آن را به منزله «معرّبات» قلمداد کرده‌اند می‌گوید: «نه عرب و نه عجم را می‌توان منشأ نفوذ این لغات در یکدیگر بدانیم» و نتیجه می‌گیرد که از باب «توارد