یادنامه طبری صفحه 550

حتی بیان این نکته نیز که «حوا پنج دانه از آن- خوشه گندم- باز کرد و دو دانه بخورد و سه دانه پیش آدم برد» گویای اندیشه‌ای است که برتری مرد نسبت به زن را امری مسلّم و اصیل می‌داند. مطالبی که در این مقاله گرد آمده است، هریک به نوعی با معتقدات عامه، فرهنگ و آداب و رسوم رایج، برداشتهای ذوقی متکی به جهان‌بینی و کششهای روحی خاص مردم یک عصر، ارتباط می‌یابد.

در گزینش این نکته‌ها از لابلای مباحث تفسیری سعی بر این بوده است مطالبی انتخاب شوند که مبنای قرآنی نداشته باشند پس اگر ارباب نظر و نکته‌یابان به موردی برخورند که به نوعی با نص آیات ارتباط یابد قطعا در انتخاب آن، دقت لازم نشده و تکلیف آن از بقیه مطالب این مقاله، جدا است. با قاطعیت نمی‌توان گفت در بیان کدامیک از این نکته‌ها مفسر از باورهای عمومی و روایات رایج در بین عامه مردم تأثیر پذیرفته، یا کدامیک از مطالب، حاصل ذهن خلاق و اسطوره‌ساز خود مفسر بوده است.

سخنی که با احتیاط می‌توان گفت این است که بعضی از این نکته‌ها نتیجه دقت و نکته‌سنجی مفسر و تلاش ذهنی او برای نیل به حقیقت ملموسی از آیه است.

برای مثال می‌توان به نکته 3 از بخش اول رجوع کرد که در آن مفسر در بیان فرق «یَوْمِ یُبْعَثُونَ»* و «یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ»* گفته است در «یَوْمِ یُبْعَثُونَ»* دیگر مرگی وجود ندارد چون وقتی «همه بمیرند وی- مرگ- را بر مثال میشی سپید بیارند و بمیرانند». برای این است که خدا جاودانگی ابلیس را نه تا آن روز بلکه تا «روز وقت معلوم» تضمین کرد چون در آن صورت دیگر مرگ و به تبع آن ثواب و عقابی برای ابلیس متصور نبود چرا که چون مرگ بمیرد ثواب و عقاب نبود. به احتمال زیاد بخشی از این نکته‌ها جزو اعتقادات عمومی زمان مفسر بوده است مانند تعبیر انگور سیاه و سپیدی که در خواب بینند (نکته 2 بخش اول)، گریختن فرشته از موی برهنه (نکته 6 بخش اول)، موقعیت جهان (نکته 2 بخش دوم) و بیشتر نکات بخش ششم. و پاره‌ای آداب و رسوم رایجی بوده که مردم یا مفسر سعی کرده‌اند برای آنها ریشه و منشأ مذهبی بسازند (ر. ک. بخش سوم) و اکثر قریب به اتفاق نکات بخشهای اول و پنجم نیز تلاشی است برای دست یافتن به پاسخ سؤالاتی که ذهن کنجکاو بشر را همواره مشغول داشته است. منشأیابی برای پدیده‌های طبیعی- مثل منشأ رویش گل سرخ و سبب سرافکندگی نرگس و منشأ درختان باردار و بی‌بر- گویای این نگرش مخلصانه و مؤمنانه مذهبی است که از سویی همه هستی و