یادنامه طبری صفحه 572

رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ، گفت: من هیچ پیغامبری را نفرستادم مگر به زبان قوم او و آن زبانی کایشان دانستند.» و بدین ترتیب مجوّزی بر ترجمه تفسیر و نوشتن تفاسیر به فارسی به دست آمد. مطالعه ترجمه تفسیر و همچنین تاریخ طبری که در 356 هجری صورت گرفته است ما را به این خیال می‌اندازد که این شیوه و طرز که با نهایت پختگی و سلاست و روانی تحریر و نگارش یافته است، باید مسبوق به سابقه طولانی باشد زیرا با وجود شباهتی که به نثر پهلوی دارد و اثر مستقیمی که نثر عربی در آن نموده است، باز از خود مزایا و اختصاصاتی دارد که آنرا از هر دو نثر پهلوی و عربی کاملا جدا می‌سازد و آنرا مستقل می‌نماید و این استقلال باید مسبوق به سابقه لااقل یک قرن یا زیادتر بوده باشد، و شک نیست که در عصر طاهریان و صفّاریان و اوایل عصر سامانی در خراسان و ماوراء النّهر تألیف کتابهایی به زبان فارسی جریان داشته و بین امرای محلّی مراسلات فارسی ردّ و بدل می‌شده است.

ویژگیهای ترجمه تفسیر طبری را در دو بخش می‌توان مورد بررسی و مطالعه قرار داد:

بخش نخست: ویژگیهای لفظی، بخش دوم: ویژگیهای معنوی.

الف- ویژگیهای لفظی‌

اشاره

ویژگیهای سبکی این اثر همانند دیگر آثار عصر سامانی همان ویژگیهای سبک خراسانی یا سامانی است که اهمّ آنها به قرار زیر می‌باشد:

1- ایجاز و اختصار- و این همان شیوه‌ای است که در نثر «پهلوی» نیز دیده می‌شود- به حدّی که اگر یک کلمه از عبارت حذف شود موجب فساد جمله و اخلال مطلب خواهد بود- و از قرن ششم به بعد نویسندگان، این معنی را عیب می‌شمردند.

نمونه‌ای از ایجاز: «پس ابراهیم برخاست و به مکّه شد، و به در خانه اسمعیل آمد، و درش بزد. و اسمعیل در خانه نبود. و زنش جواب داد، و ابراهیم پرسید که اسمعیل کجاست؟ زنش گفت: به صید رفته است. و ابراهیم از پسش برفت»

2- تکرار- خواه تکرار یک لفظ، خواه تکرار یک جمله و خواه تکرار یک فعل در جمله‌های متعاطف که عیب شمرده نمی‌شد، برخلاف دوره‌های بعد که تکرار را نوعی عجز می‌دانستند. بهترین نمونه تکرار در قصیده معروف رودکی که به (دندانیه)