یادنامه طبری صفحه 603

دیگری سرچشمه می‌گیرد.

در سده‌های اول هجری زیر فشار متصرفان عربی وضع ملت ایران نسبت به ایام گذشته خیلی بدتر شده بود. از لحاظ سیاسی همه قدرت در دست حکما و امرای عربی بود و با اینکه مهاجمین برای مباشرت امپراطوری وسیع و نوین خود به استعداد و لیاقت اداری و اجرائی بومیان محتاج بودند شکوه و بزرگی کهن ایران از بین رفته بود: زبان عربی زبان رسمی و نژاد عربی علامت نجابت و شرافت بوده در حالیکه بنظر می‌رسید که آداب و رسوم ملی بی‌ارزش و پست و تقریبا فراموش گشته باشد. لازم بود که فرهنگ عمیق و آبدار و دیرینه ایران هم به تازیان که از آن بیخبر مانده و هم به عجمیان که از آن کم‌بهره می‌بودند معرفی و باز یاد آورده شود.

ابو جعفر طبری بسوی این هدف کوشید که تاریخ ایران را در داخل تاریخ جامع جهان درج کند و نشان دهد که ایران و مردم ایرانی همیشه و از وقت یاد نیاوردنی شریک حوادث عمومی تمام بشریت و سازندگان عمده و مهم تمدن دنیا می‌بوده‌اند. با ضمیر منیر خود طبری به تمامیت تاریخ انسان نگاه کرد و در آن، آثار قدرت خدا و توجه پروردگار را می‌دید و در نتیجه این تصور پرآب‌وتاب و نیرومند یک پرده‌ای پرعظمت را تصویر نمود که در آن نقش ایران در سلسله اعمال و وقایع جهان جزئی از اجزای یک طرح الهی می‌گردد و حقانیت کامل تاریخی وجود خود را از دست تعالی دریافت می‌کند.

در عوض، توجه و آرزوی فردوسی بر شایستگیها و هنرهای وطن خود فراهم آمد. بعد از مدت طولانی مردم ایران غلبه عربها را از روی گردن خود برداشته و اینجا و آنجا حکومتهای مستقل برپا می‌ساختند. اما هنوز وجدان فرهنگی مردم سست بود؛ در نتیجه اطاعت دراز از امر خارجیان، بیشتر اهالی ایران بی‌تکلیف مانده و معمولا یاد سنن بومی در خاطر آنان ضعیف و درهم برهم و مشکوک گشته و کشور پاره‌پاره بود و دیگر ایرانیان همدیگر را هموطن نمی‌دانستند و بر ضد یکدیگر جنگ می‌کردند. بنابراین ممکن بود که در این وضعیت و تحت فشار نظامی طوایف نوین جنگجو، مانند ترکان، خود هویت و گنجینه اخلاقی و ادبی ملت ایران که همیشه عامل تمدن در میان اقوام آن نواحی بوده از بین برود. این خطر اینقدر جدی و واقعی بود که یکی از فرمانروایان ایرانی، یعنی ابو منصور، دستور داد تا یک آئین آداب قدیم و داستانهای کهن وطنی را گرد آورده و