- پیشگفتار [مسؤول سمینار دکتر محمد حسن شجاعی فرد] 1
- بخش اوّل زندگینامه و آثار 8
- مدخلی بر احوال و آثار طبری همراه با متن «جامع البیان عن تأویل آی القرآن» 9
- اشاره 9
- در ری: 12
- طبری: سفرها و کوچهایش برای فراگیری علم 12
- بازگشت دوباره به بغداد: 13
- در نخستین رحله به بغداد: 13
- در راه سفر به مصر: 14
- قناعت و مناعت طبری 15
- طبری، دانشمندی کوشا و نستوه و پرکار: 17
- طبری و حنابله 18
- چرا طبری از آمل به بغداد بازگشت؟ 19
- طبری و تأسیس مذهب یا تجدید و بازسازی دین 21
- پیروان مذهب جریری و مساعی آنها در نشر این مذهب و دفاع از آن 22
- مسأله عدم صحت انتساب کتاب «بشارة المصطفی» به طبری 25
- تضلّع طبری در قرائت و تلاوت و تجوید و تفسیر و سایر علوم قرآنی 26
- ب. تفسیر و سایر علوم قرآنی و اسلامی: 27
- طبری و کتاب تفسیرش جامع البیان عن تأویل آی القرآن 30
- ستایش علما و مفسران از جامع البیان طبری و کارآیی او در تفسیر 32
- نگاهی بر پارهای از مقدمه و متن تفسیر طبری 39
- الف. استشهاد به آیههای قرآن: 40
- موضع نااستوار طبری در برابر مسأله وجود معرّبات در قرآن کریم 40
- ب. ملازمه میان سبک و اسلوب قرآن و تک واژههای آن: 41
- پ. تأویل ناروای طبری درباره گفتار پیشینیان: 42
- ت. تجسمهای طبری در استدلال یا اطنابی ممل و مبتنی بر احتمال: 43
- خردهگیریهایی بر طبری در رابطه با انکار وجود معرّبات در قرآن 45
- طرفداران وجود معرّبات در قرآن کریم 48
- ب. بطلان ملازمه میان سبک و اسلوب زبان و تکواژههای آن 51
- د. اطنابی که طبری در سراسر تفسیر خود بدان دچار آمده است 52
- ج. تأویل ناروای طبری درباره گفتار پیشینیان 52
- اشتباهی تاریخی که به لغزش دیگران بارور گشت 54
- یادداشتها 58
- نکاتی از سرگذشت و آثار و شیوه تاریخنگاری طبری [دکتر سید محمّد دامادی] 63
- اشاره 63
- الف- مقدمه 64
- ب- طبری، مظهر اوصاف و کمالات اسلامی 67
- د- طبری در رهگذر زندگانی اجتماعی 69
- ج- طبری در قلمرو زندگانی فردی 69
- ه- سبک و شیوه حاکم بر آثار طبری 70
- و- روش طبری در تفسیر 71
- ز- تاریخنگاری طبری 73
- یادداشتها 77
- برگزیده مراجع و منابع 79
- بخش دوّم فقه و تفسیر 81
- [ادب نقد] آیت اللّه عبد اللّه جوادی آملی حوزه علمیه قم 82
- مقدّمه 82
- فصل یکم: سیره تفسیر طبری 85
- فصل دوم: معرفت خدای سبحان در تفسیر طبری 86
- فصل سوم: معرفت وحی و رسالت در تفسیر طبری 91
- فصل چهارم: معرفت امامت در تفسیر طبری 100
- فصل پنجم: معرفت مسائل فقهی در تفسیر طبری 113
- یادداشتها 127
- اشاره 131
- آغاز وحی و بعثت پیامبر (ص) در تاریخ و تفسیر طبری (بررسی و نقد) [حجة الاسلام و المسلمین علی دوانی] 131
- پیشگفتار 132
- تاریخ و تفسیر طبری 134
- احادیث آغاز وحی در تاریخ و تفسیر طبری 135
- بررسی و نقد حدیث به وسیله علامه شرف الدین عاملی 136
- نقد حدیث از دید ما 138
- حدیث دوم 139
- نقد حدیث 139
- حدیث سوم 140
- نقد حدیث 143
- حدیث چهارم 144
- حدیث پنجم 145
- نقد حدیث 145
- حدیث ششم 146
- نقد حدیث 146
- حدیث هفتم 147
- نقد حدیث 147
- حدیث هشتم 148
- نقد حدیث 148
- نقد حدیث 149
- نقد حدیث 150
- حدیث نهم 150
- حدیث دهم در تفسیر طبری، به نقل بلعمی 151
- نقد حدیث 153
- احادیث آغاز وحی در منابع دیگر 154
- بررسی و نقد آنها 155
- انعکاس احادیث آغاز وحی و بعثت پیامبر (ص) در اندیشههای خود و بیگانه 157
- واقعیت آغاز وحی و بعثت پیامبر (ص) در منابع شیعه امامیه 160
- امیر المؤمنین (ع) و مسئله آغاز وحی 161
- گفتار پیشوای دهم امام هادی علیه السّلام 162
- توضیح مطلب 164
- امام صادق (ع) و آغاز وحی 165
- آغاز وحی در حدیث ابن عباس به روایت شیعه 165
- توضیح 166
- پایان بحث و نتیجهگیری 171
- کدام سوره برای نخستین بار نازل شد؟ 174
- آیا بسم اللّه جزء قرآن است یا پیغمبر افزوده است؟ 175
- بسم اللّه را باید به جهر یا اخفات خواند، یا حذف کرد؟ 178
- نتیجه بحث 180
- یادداشتها 181
- اشاره 183
- آیات احکام از تفسیر طبری [سید حمد طبیبیان] 183
- آیات و احکام به ترتیب توالی سور و آیات قرآنی: 193
- آیات احکام به ترتیب الفبایی: 195
- یادداشتها 198
- اشاره 200
- تفسیر طبری در نقد و بررسی [دکتر محمد فاضلی] 200
- یادداشتها 227
- روش تفسیری طبری [علیرضا میرزا محمّد] 232
- اشاره 232
- بحث در نخستین تفسیر مدوّن 234
- درآمدی بر شناخت تفسیر طبری 235
- تفسیر طبری از دیدگاه دانشوران 238
- شیوه طبری در تفسیر 241
- مختصّات تفسیر طبری 244
- الف- بعد قرآنی 247
- ب: بعد روائی 252
- نقد و تحلیل 254
- یادداشتها 259
- منابع تحقیق 265
- ترجمه آیات تفسیر طبری 1 و ابو الفتوح رازی [دکتر محمّد ناصح] 268
- اشاره 268
- موارد اختلاف در هر دو اثر: 283
- مواد مشترک در هر دو اثر: 283
- یادداشتها 285
- اشاره 286
- طبری و ابو الفتوح [دکتر محمد جعفر یاحقی] 286
- الف: مباحث لغوی 293
- ب: مسائل نحوی 294
- ج: مباحث فقهی 295
- د: قصص و تاریخ 297
- یادداشتها 299
- بخش سوّم تاریخ و اسطوره 300
- اشاره 301
- مکتب تاریخنگاری طبری [دکتر صادق آئینهوند] 301
- منابع طبری در تدوین تاریخ: 305
- روش تألیف 307
- امتیازات تاریخنگاری طبری 312
- نقاط قوّت و ضعف طبری: 312
- ایرادهایی که بر او گرفتهاند 313
- مقبولیّت کار او در نزد مورخان 314
- یادداشتها 315
- کتابشناسی «منابع مقاله» بر حسب الفبایی نام مؤلف 316
- اشاره 318
- اسطوره در تاریخ [مینو امیر قاسمی] 318
- یادداشتها 324
- کتابهای مورد استفاده در تهیه مقاله: 324
- اشاره 325
- دوره اساطیری ایران در تاریخ طبری [دکتر علی بلوکباشی] 325
- طبری: نگارش تاریخ برپایه اسطوره 331
- زمینه اجتماعی اسطورهها 335
- خاستگاه اسطورهها 337
- طبری: نگرشها و برداشتها 338
- اسطوره: واهی یا واقعی بودن 339
- طبری: روش تاریخنویسی 341
- منابع فارسی 343
- ب- مقالات 344
- نقش تاریخ در تفسیر طبری [دکتر مهدی تدیّن] 346
- اشاره 346
- یادداشتها: 364
- اشاره 365
- جایگاه طبری در تاریخنگاری اسلامی [دکتر ناصر تکمیل همایون] 365
- مدخل 366
- باب یکم زمینههای فرهنگی و اجتماعی تاریخنگاری اسلامی 368
- 2- شکلیابی تاریخ در ارتباط با حکومت 369
- 3- سلطه باورهای ارزشی- اجتماعی 369
- 1- تعلق تاریخ به سرگذشت یک قوم و نژاد 369
- 4- نقصهای فرهنگی و علمی 370
- 1- تاریخنگاری در تمدن اسلامی و ادوار آن 370
- الف- ریشههای عربی 372
- 2- شکلگیریهای آغازین 372
- ب- منابع یهود و نصارا 373
- ج- نفوذ فرهنگی ایران 374
- 3- نظامیابی تاریخی 375
- 4- متقدمان راهگشا 376
- نتیجهگیری 377
- باب دوم زندگینامه علمی و فرهنگی طبری 378
- 1- خاستگاه و کوششها 379
- ب- اقامت در بین النهرین 380
- ج- عزیمت به سرزمین مصر 381
- د- یاد وطن و دیدار یاران 382
- ه- بازگشت به بغداد و درگذشت 382
- 2- آثار و تألیفات (کتاب و رسائل گوناگون) 383
- ه- در علوم قرآنی 384
- الف- در حدیث 384
- ز- در اعتقادات شخصی 384
- د- در بیان مذاهب و رد و نقد 384
- ب- در فقه و امور شرعی 384
- و- در سیره بزرگان دین و طبقات 384
- ج- در اخلاق 384
- نتیجهگیری 385
- ح- چند کتاب دیگر 385
- ط- کتاب معتبر تاریخی 385
- باب سوم تاریخنگاری طبری 386
- 1- دادههای کتابشناسی 387
- ب- آشنایی 387
- ج- تاریخ طبری در جامعه ایرانی 389
- 2- تبویب کتاب 389
- کتاب دوم (عصر رسول اللّه «ص») 390
- کتاب اول (عصر پیش از اسلام) 390
- کتاب سوم (عصر خلفای راشدین) 390
- کتاب چهارم (عصر بنی امیه) 391
- 3- منابع و مآخذ تاریخ طبری 391
- کتاب پنجم (عصر بنی عباس) 391
- 4- موضعگیریهای گوناگون 397
- نتیجهگیری 402
- باب چهارم تاریخنگاری بعد از طبری 404
- 1- طبری در مسیر تاریخنگاری اسلامی (عربی- فارسی) 407
- الف- تاریخنگاری عربی 407
- ب- تاریخنگاری فارسی 408
- 2- نظر مورخان پس از طبری 409
- الف- ابن اثیر (جنبه توصیفی- شرق اسلامی) 409
- ب- ابن خلدون (جنبه تحلیلی- غرب اسلامی) 411
- 3- تاریخ در روند «علمی شدن» 414
- نتیجهگیری 417
- حاصل سخن 418
- یادداشتها 422
- اشاره 432
- تاریخنگاری و مذهب ظاهری [دکتر سیّد محمّد مهدی جعفری] 432
- مرجئه و معتزله 435
- جریان فرهنگ و اندیشه تشیّع 436
- دوره دوم عبّاسیان و حاکمیّت اهل حدیث 440
- قیامها و انقلابها و تضعیف و تجزیه کشور 442
- اوضاع اجتماعی و اقتصادی این دوره 443
- اوضاع فرهنگی و مذهبی دوره دوم عبّاسی 445
- منابع مورد استفاده: 454
- یادداشتها 454
- اشاره 455
- طبری و سلفیگری [سید ابراهیم سید علوی] 455
- رؤیت خداوند 461
- نزول بر آسمان دنیا 462
- نسبت دادن دست به خداوند 462
- افعال عباد 463
- استواء بر عرش 465
- یادداشتها 466
- اشاره 467
- ری در زمان طبری [پروانه نیکطبع] 467
- منابع- 478
- بخش چهارم زبان و ادب 479
- ترجمه تاریخ طبری [استاد ملک الشعرای بهار] 480
- اشاره 493
- نسخه خطی ترجمه تاریخ طبری نگهداشته در ونیز [پروفسور آنجلو میکله پیه مونتسه] 493
- یادداشتها 500
- اشاره 502
- برخی نکات دستوری و واژگانی در ترجمه تفسیر طبری [فریدون تقیزاده طوسی] 502
- قدمت نثر ترجمه تفسیر طبری 504
- شیوه نثر تفسیر 505
- شیوه جمع بستن کلمات فارسی و عربی 506
- کیفیّت اسم نکره 508
- اسم مصدر و حاصل مصدر 508
- ضمیر 509
- صفت 510
- عدد (صفات عددی) 511
- فعل 512
- تکرار 516
- ترتیب قرار گرفتن ارکان جمله 517
- قید و حروف 518
- مفعول صریح (بیواسطه) 518
- معانی برخی از حروف 520
- استفهام 520
- حذف، ابدال، ادغام، تخفیف، کتابت 522
- یادداشتها و منابع 526
- اشاره 527
- زبان ترجمه در ترجمه تفسیر طبری [دکتر محمّد جاوید صباغیان] 527
- تفسیر حروف مقطّع قرآن: 531
- یادداشتها 540
- ترجمه تفسیر طبری و تأثیر آن در حفظ و گسترش زبان فارسی [دکتر عزیز اللّه جوینی] 541
- ردپای باورهای عامیانه در ترجمه تفسیر طبری 1 (نکتههایی غیرقرآنی از ترجمه تفسیر طبری) [رحمان چهاراویماق] 548
- اشاره 548
- مقدمه: 549
- فهرست مطالب 551
- بخش ششم: (منشأسازی برای پدیدههای طبیعی) 552
- بخش چهارم: (منشأسازی برای شعائر و آیینهای مذهبی) 552
- بخش سوم: (ساختن منشأ مذهبی برای آداب و رسوم ملی و اجتماعی) 552
- بخش دوم: (دید غیرعلمی و اسطورهای نسبت به جهان هستی و خلقت) 552
- بخش پنجم: (منشأسازی برای پدیدههای اجتماعی) 552
- بخش هفتم: ردپای افسانه در تفسیر آیات بخش اول: باورهای عامیانه اجتماعی و مذهبی 553
- بخش دوم: دید غیرعلمی و اسطورهای نسبت به جهان هستی و خلقت 558
- بخش سوم: ساختن منشأ مذهبی برای آداب و رسوم ملی و اجتماعی 559
- بخش چهارم: منشأسازی بر شعائر و آیینهای مذهبی 561
- بخش پنجم: منشأسازی برای پدیدههای اجتماعی 562
- بخش ششم: منشأسازی برای پدیدههای طبیعی 564
- یادداشتها 568
- بخش هفتم: ردپای افسانه در تفسیر آیات 568
- اشاره 569
- بررسی ادبی ترجمه تفسیر طبری [دکتر اسماعیل حاکمی] 569
- الف- ویژگیهای لفظی 572
- برخی از ویژگیهای دستوری و املائی کتاب: 578
- ب- ویژگیهای معنوی کتاب به اختصار 579
- فهرست منابع مورد استفاده: 580
- اشاره 581
- سبک نثر تاریخ بلعمی [دکتر مهدی درخشان] 581
- سادگی و روانی کلام 585
- تفصیل و اطناب 585
- ایجاز و کوتاهی جملهها 585
- جمع بستن کلمات عربی به شیوه پارسی 587
- دور بودن از مختصات نثر عربی 587
- «ت» کشیده بجای «ة» گرد 589
- الفاظ و عبارات مترادف 589
- مصدر فارسی بجای مصدر عربی 589
- مصدر مرخم و مصدر جعلی 589
- آمدندش- دیدنش 590
- مستقبل محقق الوقوع 591
- تکرار افعال 592
- حذف افعال 592
- هست و است 593
- اولیتر و حقتر 593
- یکی بجای یاء وحدت 594
- ولیکن 594
- چون- چرا 594
- چنانچه- چنانکه 595
- با- ب 595
- آنچه که 595
- اگر- یا 595
- این و آن برای تعریف 596
- راء زاید 596
- الکا و قوشچی 596
- کاف تحقیر و تحبیب 596
- باء تأکید و سایر پیشاوندها 597
- سایر مختصات و نکتهها 597
- برخی از مآخذ و یادداشتها 598
- طبری و فردوسی: تاریخ و حماسهسرایی [جووانی درمه] 600
- اشاره 605
- تاریخ طبری از دیدگاه بلعمی [دکتر برات زنجانی] 605
- اختلاف در معانی و تفسیر بعضی از آیات 606
- موسی و فرعون 608
- موسی و طور 608
- اصحاب الایکه 608
- پیغامبری خواستن موسی برای هفتاد تن 609
- موسی و خضر 609
- ابراهیم و پادشاه مصر 610
- ابراهیم و دیدن ستاره 611
- بل فعله کبیرهم 611
- یاران کهف 612
- دیو و سلیمان 612
- حدیث ایوبّ و حدیث یوسف و حدیث شعیب 613
- دیانوس و اصحاب کهف 613
- ترتیب وقایع تاریخی 613
- مائده آسمانی 614
- مورچه و سلیمان 614
- اختصارگویی 614
- به نعمت رسیدن قوم بنی اسراییل 615
- ذو القرنین 615
- احسن القصص 616
- حکایت کشته 616
- سخنی که با عقل سازگار نیست 617
- قصّه عزیر 618
- خبر منکرگونه 618
- سنّت ختنه 619
- توجیهات 619
- چرا یوسف از شرابدار حاجت خواست؟ 620
- چرا جادوان بخدا ایمان آوردند؟ 621
- چرا قباد دستور داد مملکت را مساحت کنند و به نسبت مساحت خراج نهند؟ 622
- محمد بن جریر طبری به ذکر وقایع تاریخی و به اختصارگویی توجّه داشته 623
- نسخهنویسان و تاریخ طبری 624
- محمد بن محمد بلعمی که اختصارگویی را نمیپسندد گاهی خود به اختصار پرداخته است 624
- مآخذ و مدارک 625
- اشاره 627
- نکتههای بلاغی در تفسیر طبری [دکتر محمد علوی مقدم] 627
- مآخذ و منابع و مشخصات آنها 660
- اشاره 665
- ترجمه تفسیر طبری [دکتر مهدی محقّق] 665
- مشخصات مآخذ این مقاله 678
- یادداشتها 679
قصّه عزیر اینچنین تمام نگفته است و این را از کتب اخبار و تفسیر گفتیم.» 28
سنّت ختنه
در ذکر روابط ساره و هاجر زنان حضرت ابراهیم گوید: «... و ختنه زنان را از بهر این نهادند که گفتیم دلیل بر این قول پیغامبر است صلی اللّه علیه و سلّم هرچند محمد بن جریر روایت نکرده است و این حدیثی است مشهور که به مدینه بوقت پیغامبر صلی اللّه علیه زنی بود که زنان را ختنه کردی و دختران را که از مادر بزادندی و او را ام عطیّه خواندندی». 29
توجیهات
بلعمی سعی کرده است که علّت بعضی از اخبار را بیان کند از آن جمله: چرا ابراهیم را در خواب فرمودند که فرزند را قربان کند و چرا درین کار به او وحی نفرستادند؟
در قربان کردن ابراهیم علیه السّلام گوید:
پس چون ابراهیم را علیه السّلام اسحق بیامد و بزرگ شد، و اسماعیل آنجا به مکه بزرگ شد و اسحق پنج ساله شد و ابراهیم با خدای تعالی نذر کرده بود که اگر مرا پسری آید از قبل خدای تعالی قربان کنم. پس پسران بزرگ شدند خدای تعالی ابراهیم را از آن نذر یاد کرد و او را بخواب بفرمود که آن نذر خویش را وفا کن. و بر این خواب ابراهیم یکی حکمت است هر چند پسر جریر نگفته است ازیرا که پیغامبران خدای تعالی گونه گونه بودند از ایشان گروهی را جبریل آمد به وحی و سوی ایشان وحی آورد مشافهه و آن پیغامبران مرسل بودند چنانکه پیغامبر ما علیه السّلام و عیسی و موسی و ابراهیم و نوح صلوات اللّه علیهم اجمعین و گروهی آن بودند که بخواب دیدندی و هرچه ایشان را از آسمان فرمان آمدی به خواب آمدی ولیکن آن گروه بودند که ایشان را انبیاء خوانند و مرسل نخوانند، بدین گروه صحف و نبی فرونیامد از آسمان و ایشان را نفرمود که شریعت نهند و ایشان همه از صحف پیشین که به پیغامبران آمده بود همی خواندند و هم بر آن شریعت که از پیش بودی همیرفتندی و آنکه مرسلان بودند آن بودند که هر کسی را از