یادنامه طبری صفحه 623

نکند و حرز نکند، ما دست بدین نیاریم کردن. قباد گفت: این‌که تو همی‌گویی در همه پادشاهی چنین است؟ گفت: همه جای چنین است. قباد را دل بسوخت بر رعیّت، و بر سر کوه بر شد تا سپاه فراز آمدند و موبد موبدان بیامد قباد این قصه به او بگفت و گفت من این نقیصه نپسندم که کس خواسته خود را تصرّف نیارد کردن از جهت من، و درخت بنشانند و بار آورد و از بهر من دست بدان نیارند کردن. این را تدبیری کنید که مرا بر ایشان وظیفه‌ای بود و خواسته‌های ایشان بر ایشان مباح بود تا هرچه خواهند کنند.

موبد موبدان و وزیران گفتند این را تدبیر آنست که زمینهای همه مملکت و رزها را همه مساحت کنند، تا چند جفت بود و درختان بارآور بشمری تا چند بود. پس بر هر جفتی زمین و جفتی زر و بر هر درختی بارآور خراجی معین کنی. بر هر جفتی زمین یک درم یا دو یا سه کم و بیش چنانکه واجب آید به حکم تنگی زمین و نزدیکی و دوری آب، تا هر چه خواهند کنند و وظیفه بر ایشان درم بود، و هرگاه که خواهند بستانند، قباد گفت:

چنین کنید، و به خانه شد، و مسّاحان را گرد کرد تا همه مملکت را مساحت کنند. و این به آخر عمر قباد بود، و او را مرگ فراز آمد و هنوز مساحت تمام نکرده بودند. پس چون دانست که خواهد مردن انوشروان را بفرمود که این مساحت را تمام کن و این وظیفه خراج بنه، انوشروان آن مساحت تمام کرد و خراج معین کرد، و این در اخبار انوشروان گفته شود». 33

محمد بن جریر طبری به ذکر وقایع تاریخی و به اختصارگویی توجّه داشته‌

محمد بن محمد بلعمی با وجود اینکه در جایهای مختلف گاهی به نرمی و گاهی به شدت بر نوشته محمد بن جریر طبری اعتراض کرده در کلیّات او را معذور دانسته و گفته: «محمد بن جریر اندرین روایتها احتیاط نکرده است که کدام درست‌تر است و معتمدتر که تألیف این کتاب چنان کرده است که خبر آنچه می‌یافت علی الوجه می‌نبشت بی‌تروی و اندیشه تا یک خبر از دوگونه مختلف و متناقض روایت کرده است، و اندرین اسفندیار او را هم شبهت افتاده است که آنجا می‌گوید این اسفندیار برادرزاده گشتاسب بود و پسر زریر اسپهبد بود پسر لهراسب و جای دیگر گوید که این اسفندیار خود پسر گشتاسب بود ... و او نداند که ازین همه خبرها درستر کدام است و