یادنامه طبری صفحه 628

در پیدایش، تکوین و تدوین بلاغت عربی، عوامل گوناگونی همچون: شعر شاعران عرب جاهلی، نظم و نثر قرون اولیه هجری، بحث و جدال متکلمان اسلامی و لغت‌دانان و نحویان و کتب ارسطو و مفسران قرآن، مؤثر بوده است.

در میان عوامل گوناگون یک عامل بیش از دیگر عوامل در پیدایش و تدوین بلاغت عربی مؤثر بوده و آن، قرآن مجید است.

روی همین اصل، بسیاری از مفسران اولیه در نوشته‌های خود، ضمن بحث از دیگر مسائل قرآنی، از بلاغت قرآن هم غیر مستقیم در تفاسیر خود سخن گفتند. مثلا فرّاء (م 207 ق) کتاب معانی القرآن را نوشت و در آن کتاب، علاوه بر اینکه به شرح لغوی الفاظ پرداخت و مسائل نحوی کلمات و اعراب آنها را مورد بحث قرار داد، گهگاه از مسائل بلاغی هم در کتاب خود بحث کرد، از کنایه، تشبیه، مجاز و استعاره سخن به میان آورد، از نظم کلمات، اسلوب شیوای آنها و وزن الفاظ و تأثیر این توازن و هماهنگی، در اذهان شنونده و خواننده سخن گفت و آن‌جا که ترکیب کلمات و آیات را بیان می‌کرد و مسائل نحوی را شرح می‌داد، از تقدیم و تأخیر، مسند و مسندالیه، ایجاز و اطناب هم سخن گفت 1.

ابو عبیده معمر بن المثنّی (م 210 ق) نیز یکی دیگر از مفسران قرون اولیه هجری است