یادنامه طبری صفحه 629

که کتاب مجاز القرآن او در دست است. درست است که ابو عبیده در کتاب مجاز القرآن، مجاز را مرادف کلمه تفسیر و تأویل دانسته و مجاز را همچون معبر و پلی فرض کرده که خواننده را به فهم معانی می‌رساند و در واقع منظور او از «مجاز» همان معنای لغوی بوده و نه مفهوم مصطلح میان علمای بلاغت، ولی در عین حال او هم در این کتاب که تفسیر گونه‌ای است بر قرآن مجید، باز هم از: تشبیه، استعاره، کنایه، تقدیم و تأخیر، ایجاز، التفات بحث کرده و در همین کتاب بیست و هشت قسم مجاز را در قرآن، برشمرده است 2. نظر ابو عبیده، آن است که برای درک و فهم معانی قرآنی، آگاهی از مسائل بلاغی اهمیت ویژه‌ای دارد و تا کسی از فنون بلاغت آگاه نباشد نمی‌تواند آن‌طور که باید و شاید معانی قرآنی و اعجاز آن را درک کند 3، روی همین اصل، ابو عبیده به فکر افتاد، این مسئله را روشن کند و در این زمینه کتابی بنویسد. روایت تاریخی در باب انگیزه نوشتن کتاب مجاز القرآن این موضوع را روشن می‌کند 4.

ابو محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبه دینوری (م 276 ق) معروف به: ابن قتیبه «*»، از لغت‌دانان و نحاة قرن سوم هجری است. او در مقام پاسخگویی به طاعنان و ملاحده که می‌گفتند در آیات قرآنی تناقض وجود دارد، کتاب تأویل مشکل القرآن را نوشت و در آن از مجاز، استعاره و کنایه و دیگر مباحث بلاغی بحث کرد و در آن کتاب ثابت کرد که بی‌اطلاعی شما از اسلوب زبان عربی و ناآگاهی از استعمالات گوناگون این زبان، سبب شده که چنین پندار نادرستی در شما به وجود آید. ابن قتیبه، علاوه بر کتاب تأویل مشکل القرآن کتاب غریب القرآن را هم نوشته است «**».

دانشمند مصری، السید احمد صقر، در مقدمه‌ای که بر کتاب تأویل مشکل القرآن ابن قتیبه نوشته، متذکر شده است که:

«صنّف ابن قتیبه مصنّفات کثیرة بلغت عدّتها- فی ما یقول ابو العلاء المعرّی- خمسه و ستّین مصنّفا ...» 5

*. قتیبه: به ضم قاف و فتح تاء فوقانی و سکون یاء، مصغّر «قتبه» به کسر قاف است به معنای: روده، پالان.

**. بنا به گفته خطیب بغدادی در تاریخ بغداد ج 10/ 170 و بنا به سخن ابن خلکان در کتاب وفیات الاعیان در 2/ 246 و 247 و بنا به نوشته معجم المطبوعات العربیه و المعربه، تألیف یوسف الیاس سرکیس، چاپ مصر، سال 1346 ه-.- 1928 م درج 1/ 211 و 212، ابن قتیبه، تألیفات فراوانی داشته است.