یادنامه طبری صفحه 65

دادند. به گونه‌یی که در تمدّن ترکیبی اسلامی، نبوغ عنصر ایرانی بانفوذ به متن و سرشت این فرهنگ و تمدّن نقش اساسی را در ساختار فکری مسلمانان، از آن خویش ساخت و خلّاقیّت و نوآوری در همه رشته‌های علوم و معارف اسلامی و ظهور محقّقان و مؤلّفان و مصنّفان، معارفی آن‌چنان متنوّع و ارجمند بوجود آورد که احصاء همه آن آثار، در سیری اجمالی بیگمان میسّر نیست. هر چند نام افرادی مانند فارابی، طبری، رازی، ابن سینا، أبو ریحان، غزّالی و خیّام شهرتی جهانی دارد و آراء آنها قبول عامّ و صبغه احترام همگانی یافته است.

اهمیّتی که دانشوران ایرانی برای زبان تازی و تعلیم و تعلّم آن قایل بوده، آن را به منظور القاء افکار علمی و مقاصد فرهنگی بکار می‌گرفتند- علاوه بر آن که رفته‌رفته اکثر ایرانیان به اسلام گراییده و در عقاید و آراء خویش پایداری و استقامت از خود نشان می‌دادند- بر دلایل عمده ذیل مبتنی بود:

نخست آن‌که قرآن کریم و سنّت- که اساس اسلام بر آن استوار است- به زبان تازی بود.

دوم این‌که زبان تازی بواسطه وسعت قلمرو کاربرد و شمول عامّ دینی و بکارگیری در مقاصد اعتقادی و سیاسی و اجتماعی و توانایی بیان موضوعات علمی و ادبی، نضج و کمال فرهنگی و گسترش واژگانی یافته، آمادگی آن برای القاء هرگونه معنی و مقصود- خاصّه معانی علمی- از پارسی- که هنوز مراحل جنینی و نوباوگی را می‌گذرانید- بیشتر بود.

سوم آن‌که در عالم اسلام و در میان مسلمانان زبان عربی، رسمی و همگانی بود و از این رهگذر وسیله انتقال دانش و فرهنگ و عامل انتشار افکار و اندیشه‌های ایرانیان و نفوذ و رسوخ فرهنگی آنان در میان سایر ملّت‌های مسلمان و در نتیجه حامل تمدن و فرهنگ ایرانی و موجب اشاعه و گسترش آن به دیگر قلمروهای جغرافیایی بشمار می‌آمد. چنان‌که نام «ابن مقفّع» [106- 142 ق] مترجم کلیله و دمنه و صاحب آثاری از قبیل «ادب الکبیر» و «ادب الصغیر» و «أبو جعفر محمّد بن جریر طبری [225- 310 ق]- صاحب تاریخ و تفسیر معروف- که از وی سخن خواهیم گفت و أبو حنیفه احمد بن داوود دینوری صاحب «أخبار الطوال» و دیگر آثار، خاصّه کتاب «النبات» که از