یادنامه طبری صفحه 659

است، همان‌طور که در آیه: «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ...» (طلاق/ 1) نیز چنین است.

و حتی در آیات قرآنی، برای خطاب به یک فرد، گاه مثنی آورده می‌شود همان‌طوری که در آیه: «قالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُما فَاسْتَقِیما وَ لا تَتَّبِعانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ «*»» (یونس/ 89) از خطاب مفرد به مثنی عدول شده زیرا در آیه پیشین، موسی با خدا راز و نیاز می‌کند و می‌گوید: «وَ قالَ مُوسی رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوالًا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا «*»» (یونس/ 88) طبری افزوده است 71 که در شعر عرب هم نظیر دارد همچون مضرس بن ربعی الاسدی که گفته است:

فقلت لصاحبی لا تعجلانابنزع اصوله و اجتّزشیحا حتی طبری نوشته است 72: گاه ممکن است دو چیز ذکر بشود و تنها برای یکی از آن دو چیز ضمیر آورده شود، همان‌طوری که در آیه «هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ «***» ..» (یونس/ 5) چنین است یعنی دو کلمه «شمس و قمر» آمده و تنها برای «قمر» ضمیر آورده است.

طبری در بحث از آیه مزبور دو وجه را بدین طریق بیان کرده است: «احدها ان تکون «الهاء» فی قوله: «قَدَّرَهُ» للقمر خاصّة، لانّ بالاهلّة یعرف انقضاء المشهور و السنین، لا بالشمس». «و الآخر: ان یکون اکتفی بذکر احدهما عن الآخر» نظیر آیه:

«... وَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ «***» ..» (توبه/ 62) که قاعدتا می‌بایست ضمیر در «یُرْضُوهُ» به صورت مثنی آورده شود، زیرا مرجع ضمیر دو چیز است، لیکن به صورت مفرد آورده شده و شاید هم منظور این بوده که گفته شود، رضایت پیامبر از رضایت خدا

*. با آنکه دعاکننده موسی است ولی قرآن به موسی و برادرش خطاب می‌کند که من دعای شما را اجابت کردم، در راه عقیده خود استوار باشید و استقامت به خرج دهید و از راه جاهلان نروید و برنامه‌های خود را اجرا کنید ...

**. یعنی: موسی گفت: پروردگارا، تو فرعون و اطرافیانش را زینت و اموالی سرشار در زندگی دنیا داده‌ای ...

***. یعنی: خدا وجودی است که خورشید را روشنایی و ماه را نور قرار داد و برای آن منزلگاههایی مقدر کرد تا عدد سالها و حساب کارها را بدانید ...

ضیاء، نور ذاتی است. و «نور» مفهوم اعمی دارد که هم ذاتی را شامل می‌شود و هم عرضی را. ر ک: تفسیر نمونه، 8/ 226.

****. یعنی: ... شایسته‌تر اینست که خدا و رسولش را راضی سازند ...