یادنامه طبری صفحه 67

معاملت آنها با خالق بود که در جهاد نفس و مبارزه با هوی و شیطان 2 به التزام أوامر الهی کمر بربسته، به منظور حفظ حدود شریعت، صدق در احوال و ادب در مقامات و قیام به حکم ساعات ایّام و مداومت لیالی بر اوراد و أذکار را همواره مراعات کرده 3 علم به حالات عبد و طلب علم اخلاص و معرفت به آفات نفسانی و شناخت مکاید دشمن نفس همخانه را پیوسته منظور نظر داشتند. در نتیجه از کذب و مجادله به اظهار فضیلت تنقیص دیگران یکسره خودداری ورزیده، از حجاب ظلمت شهوت انتقام و کسر قلوب پرهیز داشته، حرّیت محض را تنها در خروج از فرمانبرداری شهوت و هوی و سرکوب آن دو به صبر و بندگی محض و خفّت بدن، به مدد عبادت و تهجّد می‌دانستند و از این همه، صفای قلب و نفاذ بصیرت را مفتاح سعادت دنیا و آخرت می‌شمردند.

ب- طبری، مظهر اوصاف و کمالات اسلامی‌

از جمله مصادیق بارز ویژگیهای معنوی و اوصاف اخلاقی یاد شده، «امام ابی جعفر محمّد بن جریر بن زید بن کثیر بن غالب الطبری» است که در فاصله سالهای [225- 310 ق] می‌زیسته است.

وی پس از حضور در پیشگاه استادان زمان در زادگاه خود و شهرهای مهم و معتبر آن روزگار چون ری و بغداد و دیدار عالمان بصره و کوفه و مصر و شام به منظور بهره‌وری علمی از استادان علوم گوناگون، از بزرگترین مردان دین و دانش در عصر خویش گردیده است و آن‌چنان مقام شامخ علمی را احراز کرده است که او را با اوصاف «إمام مفسّرین» و «مرجع و شیخ المورّخین» ستوده‌اند. و «ابن خلّکان» از وی به عنوان «صاحب التفسیر الکبیر و التاریخ الشهیر» نام برده 4 و «یاقوت» در «معجم الادباء» و «سمعانی» در «أنساب» از قول «أبو بکر محمّد بن اسحاق بن خزیمة» درباره‌اش نوشته‌اند: «بر پهنه زمین، دانشوری داناتر از ابن جریر نمی‌شناسم.» 5

طبری بر علوم و فنون معمول در روزگار خود، استیلا یافته و در زمینه‌های تفسیر، فقه، حدیث و بویژه تاریخ سرآمد بوده است.

یادآور می‌شویم که طبری در ایران قرن سوم هجری که بکلّی متفاوت از ایران پیش از اسلام و با جوّ فرهنگی و سیاسی دگرگون و متمایزی است و فرهنگ تازه‌یی پدید