یادنامه طبری صفحه 68

آمده که هرچند ایرانیان در تکوین آن سهمی عمده و نقشی سازنده داشته‌اند امّا جوهر و درونمایه آن بکلّی غیر ایرانی است، زندگانی کرده و در شهرهای مختلف اسلامی، به تحصیل و تدریس و تحقیق و تألیف پرداخته است.

در عهد وی، مردم ایران به فراگیری و حفظ قرآن کریم و حدیث نبوی و یادگیری زبان عربی مشغولند. دانشمندان بار سفرهای دراز بربسته‌اند با این امید که هرجا شیخ و یا محدّثی یابند از وی استماع حدیث کرده و در کتابت آرند. هرچند عامّه مردم به زبان فارسی سخن می‌رانند، امّا ضرورتی برای بررسی صرفی و نحوی و لغوی آن نمی‌یابند ولی بازار مناقشات دینی و مجادلات کلامی و بحث در یجوز و لایجوز مسائل فقهی بسیار داغ و نزاع «ابو بکر خوارزمی» (درگذشته در 283 ق) و «بدیع الزّمان همدانی» (358- 398 ق)، در مجالس متعدّدی که در نیشابور برپا گردیده و عمده مباحث درباره لغات نامأنوس و مهجور عربی است 6 و یا حضور در مجالس وعظ و ارشاد، مشتریان پروپاقرص و خریداران بسیار دارد.

در خور ذکر است که هرچند عاملان و حاملان فرهنگ اخیر، ایرانی هستند، امّا عناصر بنیادی و اصیل این فرهنگ، عربی، یونانی و هندی است و استیلای فرهنگ عربی- آرام‌آرام با برتری نظامی- سیاسی ترکان آسیای مرکزی همراه می‌گردد.

درباره طبری بسیار گفته و نوشته‌اند: 7 علاوه بر آن‌که وی قرآن را از حفظ داشته، با آگاهی به دقایق قرآن کریم، خود به ابداع شیوه قرائت پرداخته و به موجب آن قرآن کریم را تلاوت می‌کرده و برخی از شاگردانش نیز بدان شیوه، به خواندن قرآن می‌پرداختند.

در زمینه فقه، به وجوه اختلاف عقاید پیروان مذاهب و فرق آگاه بود و خود شیوه و سیره‌ای خاصّ داشت.

در قلمرو حدیث، از نظر وقوف به متون حدیث و أحوال رجال و سلسله اسناد آن، در شمار پیشوایان بشمار بود و در تفسیر قرآن به أقوال و آراء صحابه و تابعان و طرق روایت آن تا وصول به سرچشمه نقل از صحابه آگاه بود. به زبان و ادب و صرف و نحو عربی، خاصّه روش نحویان کوفی، آشنایی داشت و «ثعلب» 8 پیشوای آنها را دیده، نحو و دیوان شعر تازیان را نزد او خوانده، شواهدی را که در تفسیر و تاریخ و دیگر آثار خود بدانها استناد جسته، از شعر شاعران استخراج کرده است.