یادنامه طبری صفحه 69

در مقوله علم کلام، وی با شیوه طرح و یا ردّ متکلّمان مسلمان و نیز عقاید پیروان مذاهب و ملل و نحل آگاه و با فروع فلسفه قدیم از قبیل منطق، حساب، جبر و مقابله و طبّ آشنایی دارد.

بر فرهنگ زمان خویش، یعنی آنچه از فرهنگ و تمدّن اقوام یونانی، هندی، ایرانی و دیگر سرزمین‌ها از عهد عبّاسی تا روزگار زندگانی او بوجود آمده بود، استیلا و معرفتی بی‌مانند و درخور ستایش دارد. به گونه‌ای که هرگاه او را یکی از نمونه‌های بارز شخصیّتهای عظیم و دانشوران بزرگ براساس باورداشتهای اسلامی در سده‌های سوم و چهارم هجری- که عصر رونق و شکوفایی و ازدهار علم و معرفت است- بشمار آوریم، راه اغراق نپیموده‌ایم.

ج- طبری در قلمرو زندگانی فردی‌

در قلمرو زندگانی شخصی، نکته مشخّصی که بیش از هر چیز دیگر، در أحوال طبری آشکار است فقر و تنگدستی بوده است.

«خطیب بغدادی» جلوه‌یی شوم از سیمای کریه فقر را که بر زندگانی طبری سایه‌افکن بوده و در مصر برایش پیش آمده است، در «تاریخ بغداد» (2/ 164 و 165) آورده است.

د- طبری در رهگذر زندگانی اجتماعی‌

نکته شایان توجّه این است که هرچند در روزگار حیات طبری علوم اسلامی به مرتبتی بلند رسیده، قواعد اساسی علم فقه پایه‌گذاری گردیده، کتب صحاح در حدیث تألیف شده و مفردات لغت عربی از أفواه عرب جمع‌آوری و تدوین گردیده و کتب سیره و غزوات و فتوحات اسلامی شیرازه تألیف گرفته و وجوه اختلاف عالمان نحو در کوفه و بصره مشخّص و معیّن گردیده، با این همه، حسن اعتقاد طبری به خاندان عصمت و طهارت، ظاهرا او را در رهگذر اتّهام قرار داده 9 و از این جهت بایستی در آن روزگار بسیار بااحتیاط راه می‌سپرده است و عجب نیست که با وجود حمایت مرکز خلافت اسلامی از آیین تسنّن- در آن عهد- هیچ‌گونه سخن و یا ردّپایی که دلالت بر مخالفت وی با