یادنامه طبری صفحه 71

نوع خود بیمانند بوده است، که ظهور آراء وی در زمینه‌های تفسیر و تاریخ و یا حدیث و فقه، ستایش دانشوران در رشته‌های مذکور را برانگیخته و نه‌تنها مسلمانان بلکه پژوهشگران سایر ملل و نحل نیز آراء علمی او در قلمروهای یاد شده را وقع گذارده و آن را به عنوان سند متقن انگاشته و بدان استناد کرده‌اند.

سبک انشاء طبری در تفسیر و تاریخ از نوعی هماهنگی و وحدت برخوردار است. وی با بهره‌مندی از صحّت قریحه و دقّت فهم در کتاب و سنّت و آشنایی با تاریخ اسلام بر تحریر مطالب و بیان موضوعات و مسائل، تواناست.

و- روش طبری در تفسیر

نام تفسیر وی بنابر آنچه «یاقوت» در ترجمه احوال او یاد می‌کند، «جامع البیان عن تأویل آی القرآن» است. 13 روزگار طبری، عصری بود که متن و اسناد علوم مربوط به روایت و اخبار رجال حدیث، ضبط و تدوین گردید و طرق گوناگون ثبت و ضبط آن پایه‌گذاری شد و أحوال راویان، نقد و بررسی و جمع‌آوری گردید. محض مثال از آثاری که «یحیی بن معین» و شاگردش «محمّد بن اسماعیل بخاری» و شاگرد وی «مسلم بن حجّاج القشیری» نوشته‌اند، می‌توان نام برد.

در این عهد، مسلمانان در تفسیر قرآن، احتیاطی بلیغ داشتند. به گونه‌ای که بدون إحراز شرایط لازم، تفسیر قرآن را جایز نمی‌شمردند. در این زمینه آورده‌اند که «سمرقندی» از عمر نقل می‌کند که «آیه‌ای در دست مردی، قرآنی دید کنار هر تفسیرش را نوشته. قیچی خواست و آن را برید.» 14

«سیوطی» نیز درباره «إصمعی» گوید: «وی قرآن تفسیر نمی‌کرد. و حتّی لغتی که مشتقّات آن در قرآن آمده- از باب پرهیز- معنی و تفسیر نمی‌کرد. حدیث نیز معنی نمی‌نمود.» 15

شاید ظریف‌ترین روایت در بیان شدّت احتیاط در تفسیر قرآن، از خود طبری باشد که می‌نویسد: «روزی شعبی 16 بر سدی 17 گذشت که داشت قرآن تفسیر می‌کرد. گفت:

«اگر با نشیمنت، دنبک می‌زدی، بهتر از این بود.» 18

با وجود این قبیل احتیاطها، طبری به نقل نمونه‌هایی از صحابه بویژه «ابن عبّاس»