یادنامه طبری صفحه 72

پرداخته است که قرآن را به طرزی شایسته تفسیر می‌کردند. امّا نقدی که وی از تفسیر می‌کند دلالت بر وجود یک گروه مخالف بسیار نیرومند دارد. هر چند وی به نقل روایتی نیز از پیغامبر (ص) پرداخته است که مبیّن تحذیر بر تفسیر قرآن به رأی است:

«هرکه قرآن را به رأی خویش، تفسیر نماید خود را برای آتش جهنّم آماده سازد.» و بدین لحاظ هرگونه تفسیر باید مستند به حدیثی از پیامبر باشد و اکتفا به نظر شخصی جز در مورد شرح و بیان لغوی الفاظ، جایز نیست. 19

با این همه طبری در کتاب تفسیر خویش، دلایل بسیار آورده است که مفسّر می‌تواند با مهارت و استادی، مطالبی بیاورد که جای آن در تفسیر نیست. 20

در تفسیر قرآن کریم، روش طبری آنست که نخست آیه و یا آیاتی از قرآن را آورده، آنگاه به ذکر مشهورترین اقوال که از صحابه یا تابعان از پیشینیان امّت در تفسیر آن آمده پرداخته، سپس به بیان روایت و یا روایاتی که در اعتبار در پایگاهی پایینتر است، دست یازدیده، آنگاه به ذکر روایات و أخبار معتبری براساس ملاحظه قدمت روایت و معیار تاریخی و میزان قوّت و ضعف قول رجال حدیث اقدام نموده است. چنان‌که از مشهورترین مفسّران صحابه و تابعان آنها مانند «ابن عبّاس» به پنج واسطه، و از «سعید بن جبیر» به دو واسطه و از مجاهد به سه واسطه یا بیشتر به نقل روایت پرداخته است. در مواردی از «قتادة بن دعامة» و «حسن بصری» و «عکرمة» هریک به سه واسطه و از «عبد اللّه بن مسعود» با یک واسطه، نقل روایت کرده و از ذکر روایات نامعتبر خودداری ورزیده است. و بنابر این ملاحظات است که تفسیر طبری از لحاظ غنای درونمایه در میان مسلمانان زبانزد و ضرب المثل بشمار آمده است، چنان‌که «سیوطی» می‌گوید:

«تفسیر طبری کتابی است که به گفته علما نه پیش و نه پس از آن، مانندش تألیف نگردیده است. زیرا طبری روایت را با درایت در آن جمع آورده است.» وی در «الإتقان فی علوم القرآن» پس از برشمردن نام بسیاری از مفسّران پیش از طبری، می‌افزاید:

«هرگاه بپرسی کدام یک از تفاسیر، به خواننده سبیل رشاد را می‌نماید و او را به استناد بدان وادار می‌سازد؟ خواهم گفت: تفسیر امام ابو جعفر بن جریر الطبری که به عقیده اجماع عالمان معتبر، مانند آن تألیف نگردیده است.» و با عبارت «... کتابه أجلّ التّفاسیر و أعظمها» آن را ستوده است. 21 «نووی» نیز در «تهذیب» می‌نویسد: «هیچ