یادنامه طبری صفحه 73

کس مانند ابن جریر در تفسیر، تصنیفی نپرداخته است. 22

ز- تاریخ‌نگاری طبری‌

شاید بتوان گفت که غلبه جنبه‌های اعتقادی، محرّک طبری در تدوین تاریخ عمومی او بوده است. او در کتاب تاریخ خود به نام «تاریخ الرسل و الملوک» 23 و «تاریخ الأمم و الملوک» 24 و عنوان «تاریخ الکبیر» را یافته و سرشار از ملاحظات فقیهانه است، پیوسته بر آن سر است تا از شرع، دفاع کند و با بدعت و ضلالت به نبرد پردازد. از اینرو از واقعات و مطالبی که چهره روزگار مورد بررسی و درخور یادداشت او را زشت و أحیانا سیاه می‌سازد با احتیاط تامّ، صرف‌نظر می‌کند و از آنها با خاموشی و سکوت می‌گذرد. مقایسه اجمالی مطالب تاریخ طبری با دنباله «عریب بن سعد قرطبی» بر تاریخ طبری که اخبار عبّاسیان را تا سال سیصد و بیستم و کشته شدن مقتدر و خلافت القاهر امتداد بخشیده و بسی بی‌پرده و آشکارتر سخن رانده است صحّت حکم فوق را تأیید می‌کند.

روش طبری در نگارش تاریخ، إعمال شیوه محدّثان است. یعنی سند هر واقعه‌ای را می‌گوید تا به تسلسل به صاحب اصلی برسد. در اغلب موارد از اظهارنظر شخصی خودداری می‌ورزد و هرگاه مطالبی را از کتابی اقتباس کرده نام کتاب را بصراحت می‌آورد و یا مطلب را به مؤلّفان پیش از خود نسبت می‌دهد. هرچند با این کار راه را بر نقّادان، باز و مجال را بر خرده‌گیران فراهم می‌سازد امّا نباید از یاد برد که در عرف مورّخان آن ایّام نقد رویدادها مطرح نبوده و چنین کاری برای مورّخ از اولویّت و اهمیّت امروزین برخوردار نبوده است.

طبری در مقدمه کتاب خود می‌نویسد: «اعتماد من در آنچه ذکر نموده، به رشته تحریر درآورده‌ام، أخبار یا روایاتی است که به راویان آن نسبت می‌دهم و جز در برخی از موارد از تطبیق آن با حجج عقلی و پژوهش‌های شخصی خودداری ورزیده‌ام. زیرا احاطه بر أحوال گذشتگان و یا اخبار معاصران، جز از طریق نقل روایت مقدور نبوده و نیست و امکان تحقیق آنها به نیروی خرد و ملکه استنباط میسّر نیست.» 25

درخور تذکر است که رعایت اصل امانت و دقّت تامّ در ضبط و نقل مطالب، به طبری منحصر نیست. بلکه شیوه مختار اغلب مورّخان قدیم بوده است که نهایت