یادنامه طبری صفحه 76

و پدیده‌ای از آمیزش فرهنگ و تمدّنهای قدیم با مبانی فرهنگ اسلامی بوجود آمده است که ظهور ظرفیتها و طریقه‌های جدید در ادب و حکمت و سیاست و مملکت‌داری و آداب و معیشت و فرهنگ و عمران و سایر مظاهر بیشتر معنوی و کمتر مادی زندگانی بشری را به همراه داشته و شکوفایی اندیشه‌ها و باروری استعدادها و ظهور تواناییهای امّت اسلامی را به ارمغان آورده است.

از مطالعه اطّلاعات متنوّعی که در تاریخ طبری فراهم آمده است و نشانه دقّت نظر و احاطه خاصّ نویسنده آن در بیان مسائل است، علاوه بر بیان وقایع تاریخ جهان، به سرگذشت اقوام و ملّتها از آغاز تا عصر نویسنده اشاره کرده و طیّ آن به تاریخ اجتماعی، آداب و رسوم، نهضتهای مذهبی و سیاسی و اوضاع ادبی و علمی اقوام گذشته، طرد اللباب و به صورت دلالت پرداخته است.

از نظر طبری، تاریخ درس عبرت و دبستان انواع معرفت است. برای مثال پس از بیان سرگذشت خسرو پرویز درباره رفتار او در واپسین ایّام زندگانیش، می‌نویسد:

«خسرو پرویز، مردم را حقیر می‌شمرد و آنچه را که یک پادشاه خردمند کامیاب، نباید کوچک بشمارد، بی‌قدر و ناچیز می‌دانست. و کار طغیان و تمرّد و عصیان او بر خداوند به جایی رسید که به «زادان فرّخ» زندانبان یکی از زندان‌های خود، فرمان داد تمامی افرادی را که دربند هستند، به قتل برساند. چون شمردند، معلوم گردید که تعدادشان به سی و شش هزار تن می‌رسید. ولی «زادان فرّخ» در اجرای این امر شتاب ننمود و برای هر یک از آنها عذر و مجوّزی بیان داشت.

باری خسرو پرویز، دشمنی و خصومت مردم کشور را بدون سبب و موجب معقولی علیه خود برانگیخت و یکی از عواملی که باعث بیزاری خلق از وی گشت، این بود که افراد را به دیده حقارت می‌نگریست و شأن بزرگان ادب را پست می‌نمود.

امر دیگری که باعث تنفّر و بدبینی مردم نسبت به او گردید، این بود که «فرخان زاد» مرد فرومایه‌ای را که فرزند «سمی» بود، بر آنان مسلّط کرد. موجب دیگر این بود که بی‌محابا فرمان به قتل زندانیان صادر نمود. کار زشت دیگرش این بود که به کشتن گروهی که از طرف هرقل امپراتور روم سوی وی آمده بودند تصمیم گرفت.» 28

یادآور می‌شویم که مسلمانان وقتی «تاریخی» اندیشیدند که در جنگ و ستیز-