یادنامه طبری صفحه 77

بر اقوام مجاور- به صلح یا به زینهار- غلبه کردند و مانند هر فاتحی، آن پیروزی را نتیجه سعی و کوشش خود و یا به عبارتی حاصل اراده و اختیار خود دانستند. و از این رهگذر به اندیشه تدوین تاریخ خود افتادند. طبری نیز از این قاعده برکنار نیست و تاریخ ایران، جزئی از سیر وقایع و رویدادهای تاریخ عمومی جهان بشمار می‌رود. و پیداست که در تدوین و نگارش این فصل از تاریخ خود از اساطیر پیش از اسلام و روایات ایرانی و خدای‌نامه‌های فراهم آمده در دوره ساسانی بهره‌مند گردیده است. امّا تاریخ دوره اسلامی از منظر طبری، تاریخ حکومت اسلامی است و از این‌رو رویدادها و وقایع تاریخی را به ترتیب سالهای هجری بیان داشته و بخش عمده مباحث آن را به شرح زندگانی پیامبر اسلام (ص) و تاریخ خلفای راشدین و بنی امیّه و بنی عبّاس پرداخته و رویدادهای دوران عباسیان را تا سال سیصد و دو شرح داده و وعده نموده است که هرگاه از دیوان قضا خطّ أمانی یابد وقایع سالهای بعد را نیز بر آن بیفزاید امّا قراین چنین می‌نماید که کارشکنی حنابله [پیروان ابو عبد اللّه احمد بن محمد بن حنبل مروزی، درگذشته در 241 ه- و صاحب کتاب معروف مسند که حاوی افزون بر چهل هزار حدیث است] و تعصّب جاهلانه آنها در الزام طبری به خانه‌نشینی، به قول مرحوم ابو القاسم پاینده نویسنده توانا و مترجم چیره‌دست تاریخ طبری اشتر راهوار طبع صبور این مرد پرکار چنان خفته که هرگز هوای استمرار تلاش نکرده و تا سال سیصد و ده که زنده بوده است چیزی بر متن نیفزوده است. 29

یادداشتها

______________________________
(1)- إنّی بعثت بالحنیفیّة السمحة/ مقاصد الحسنه ص 109 شماره 214- زهر الآداب ج 1 ص 175.
(2)- غزّالی، احیاء علوم الدین ج 3 ص 28 و 147: سلاح الشیطان الهوی و الشهوات و ذلک کاف للعالمین و «فی تفسیر الاستعاذة» در مجلّه فرهنگ شماره 2 و 3 صص 293- 306 از نگارنده.
(3)- «شرح بر مقامات اربعین» یا «مبانی سیر و سلوک عرفانی» صص 249 و 250، از انتشارات دانشگاه تهران.
(4)- ابن خلّکان، وفیات الاعیان ج 3 ص 332 شماره 542.
(5)- یاقوت الحموی، معجم الادباء. لازم به یادآوری است که «ابو بکر بن کامل» و «عبد العزیز بن محمّد الطبری» فرزند طبری هر کدام کتابی مفرد و مستقل در احوال طبری نوشته‌اند و اکثر مطالب یاقوت در احوال محمّد بن جریر از آثار آن دو برگرفته شده است.
______________________________
(6)- شرح بر مقامات اربعین صص یازده تا نوزده مقدّمه.
(7)- ارشاد الاریب إلی مغرفة الادیب (18- 40- 94) طبع فرید رفاعی، تاریخ بغداد (3: 162- 168).
(8)- ابو العبّاس احمد بن یحیی [200- 291 ه. ق] نحوی و لغوی عرب که بیشتر عمر را در بغداد گذرانید. از شانزده سالگی به تحصیل زبان عربی پرداخت و به مقامی شامخ رسید و پیشوای کوفیین در نحو و لغت گردید. مدّت سیزده سال- سمت تعلیم به پسر محمّد بن عبد اللّه بن طاهر بغداد را برعهده داشت. ابن الانباری، از شاگردان او بود. از آثارش کتاب الفصیح، قواعد الشعر است.
(9)- از جمله می‌نویسد: علی‌رغم سرکوب شدیدی که متوکّل علیه شیعیان إعمال کرد، می‌بینیم که بسیار نیرومند بودند. چنان‌که معتصد خلیفه به سال 284 ه- تصمیم گرفت که دستور دهد معاویه را بر منبرها لعن کنند. و در این باب فرمانی نوشت که متنش باقی است. وزیر او را از بلوای عامّ بیم داد. معتضد گفت: شمشیر در میانشان می‌نهم. وزیر پاسخ داد: آنگاه با این طالبیان چه خواهی کرد که از هر سو خروج می‌کنند و مردم به سبب دوستی خاندان پیغمبر هواخواهشان هستند؟ این فرمان تو ستایش و پذیرشی از ایشان خواهد بود و چون خلق بشنوند، بیشتر طرفداریشان خواهند کرد. (طبری 3/ 2164- 2278) در قره‌یی دیگر می‌نویسد: «پس از آن‌که در سال 236 به حکم متوکّل بنای قبر و ساختمان‌های مجاورش را بکلّی تخریب و تسطیح و حتّی زراعت کرده بودند. (طبری 3/ 1407)
(10)- معجم الادباء 6/ 436.
(11)- المنتظم، حوادث سال 310 (به نقل از ثابت بن سنان)- ابن اثیر 8/ 58 (به نقل از ابن مسکویه)؛Wustenfeld ,AGGW 37 ,Nr .80 . اختلاف الفقهاء تألیف محمّد بن جریر طبری، چاپ‌Kern مصر 1320 ص 14.
(12)-Wustenfeld ,AGGW ,37 ,Nr ,80 . ابو المحاسن، وفات یکی از فقهای پیرو طبری را در سال 410 ذکر کرده است [چاپ کالیفورنیا ص 126] به نوشته کندی، یکی از مؤلّفات قاضی خصیبی [متوفّا 347] کتابی در ردّ طبری بوده است. (ملحق القضاة، کندی، ص 577) همچنین نگاه شود به طبقات سبکی 2/ 139 به بعد.
(13)- ارشاد الاریب إلی معرفة الادیب (18: 44).
(14)- بستان العارفین ص 74- 5.
(15)- سیوطی، المزهر 2/ 204؛Goldziher ,SWA ,bd .72 .5 .630 .
(16)- شعبی، ابو عمر و عامر بن شراحیل شعبی از اهل کوفه و از بزرگان تابعان و فقهای آنان بود. وی از یکصد و پنج تن از اصحاب حضرت رسول (ص) روایت کرده است. وی به سال 20 ه. ق و به روایتی به سال 31 ه. ق به دنیا آمد و به سال 109 یا 105 یا 104 ه درگذشت.
(17)- اسماعیل بن عبد الرحمان ابن ابی ذؤیب السّدی الأعور- پدرش عبد الرحمان از کبار و عظماء کوفه بشمار می‌رفته است. بدان جهت که سدی در سده مسجد کوفه نشسته، روی بندها و سرافکندی‌های زنان می‌فروخت، چنین لقب یافته است. وی به سال 127 ه. ق درگذشته است. [معجم الادباء ج 7 ص 13- 16].
(18)- تفسیر طبری 1/ 30 چاپ مصر- مطبعة المیمنیة.
(19)- تفسیر طبری 1/ 26- 30.
(20)- تفسیر طبری 1/ 58 (در بحث «قذر»).