یادنامه طبری صفحه 83

مؤلّف و ابتکارهای فکری او هنگام بررسی آثار علمی آن مؤلف ملحوظ شده و خصوصیت عصر وی و قدمت روزگار او منفول نشود، چه بسا اگر همان مؤلف حافظه وافر و نبوغ بالغ و ذکاء سرشار خود، در عصر ناقدان می‌زیست زمانه خویش را بهتر می‌شناخت و به معاصران خود خدمت علمی عمیق ارائه می‌داد، و اگر ناقدان تأثیر وی در زمان او بسر می‌بردند چه بسا که از وضع موجود کنونی خود بی‌خبر و از لغزشهای فکری آن عصر مصون نمی‌ماندند. زیرا بسیاری از بدیهیات زمان متأخر جزء مسائل نظری عصر متقدم بوده است و همچنین بسیاری از مبادی روشن عصر لاحق جزء مسائل دشوار زمان سابق بشمار می‌آمد، و از این رهگذر حق قدمت متقدمان روشن خواهد شد زیرا آنان با پیمودن راه صعب العبور و تحمّل تلخی خطاء خیلی از نظری‌ها را بدیهی و بسیاری از مسائل را مبادی قرار داده‌اند تا نه تنها در پیرامون آنها بحث نشود بلکه از آنها به عنوان مبادی و مقدمات حلّ شده استمداد شود تا در پرتو آنها مسائل نظری دیگر استنباط گردد.

به عنوان نمونه می‌توان جریان ذیل را یادآور شد: مرحوم کلینی در کتاب توحید کافی باب «کون و مکان» چنین نقل می‌کند: زراره می‌گوید: به حضرت امام باقر (ع) عرض کردم: آیا خداوند بود و چیزی نبود؟ فرمود: آری خداوند بود و چیزی وجود نداشت.

من گفتم: پس خداوند در کجا بود؟ زراره گفت: در این حال حضرت امام باقر (ع) به جائی تکیه داده بود بلافاصله بطور مستقیم نشست و فرمود: ای زراره مطلب محالی را در میان آوردی و از مکان پرسیدی در حالی که اصلا مکان برای خدای سبحان که منزّه از هر نقص و مبرّای از هر نیاز است مستحیل می‌باشد.

از این نقل روشن می‌شود که جریان بی‌نیازی خدای سبحان از مکان که در عصر ما جزء اصول حلّ شده و مسلّم است و پایه حلّ بسیاری از مسائل نظری قرار گرفته، در گذشته دور برای فقیه ناموری همانند «زراره»، جزء مسائل حلّ نشده بشمار می‌آمد، و اگر «زراره» در زمان ما بسر می‌برد خود از مدرّسان نامدار اینگونه معارف می‌شد؛ بنابراین با در نظر گرفتن عصر تألیف تندی و شدّت انتقاد کاهش می‌یابد، و گام ناقدان از نقد اصل مطلب به جرح و قدح مؤلّف آن تعدّی نمی‌کند. سوم: حرمت قدمت قدماء تنها در سبق زمانی آنان نیست. بلکه حق تعلیم و تربیت آنها همچنان محفوظ است، لیکن اینگونه از حقوق هرگز مانع نقد دوستانه و جرح عادلانه آثار آنها نخواهد بود وگرنه آنان به