یادنامه طبری صفحه 86

مخالف، مستمع خوبی است، در اقامه دلیل در قلمرو معارف عقلی نیز ناطق خوبی به شمار می‌رود و هرگز نباید از نطق عقل غفلت کرد و او را فقط در حدّ استماع نگهداشت وگرنه همان محذوری لازم می‌آید که طبری به آن مبتلا شده چنانکه معلوم می‌شود، طبری نه‌تنها بحثهای عرفانی در ذیل آیه‌ای نظیر هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ ندارد بلکه بحثهای برهانی متقن، در ذیل آیه‌ای مانند «لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا» ارائه نمی‌دهد.

فصل دوم: معرفت خدای سبحان در تفسیر طبری‌

شناخت خدای سبحان و اوصاف آن از قبیل توحید ذاتی و وصفی و فعلی، یا توسط وحی و شهود مصون از گزند وهم و محفوظ از آسیب وسوسه و تلبیس شیطان است یا به برهان عقلی است که از علوم متعارفه تشکیل شده و از انواع خلط و مغالطه مصون مانده است و به نظر ما جمع هر دو راه ممکن بلکه کامل خواهد بود.

قرآن کریم هماهنگی وحی و عقل و ضرورت استناد به آنها را چنین بیان می‌کند:

«قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ، أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّماواتِ ائْتُونِی بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا، أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» 1. یعنی اگر چیزی معبود شد باید سمت ربوبیّت را داشته باشد تا در سایه پرورش تکوینی‌اش شایسته پرستش تشریعی باشد، و اگر چیزی دارای سمت ربوبیّت بود حتما باید دارای صفت خالقیت هم باشد و چیزی را خلق کرده باشد خواه بطور استقلال، خواه بنحو اشتراک. هان ای بت‌پرستان، اعلام دارید که معبودان دروغین شما چه کرده‌اند، آیا چیزی را در زمین آفریده‌اند، یا در آفرینش آسمانها شرکت دارند، برای اثبات خالقیت آنها دلیل اقامه کنید، یا از وحی سماوی که به صورت کتاب الهی بر پیامبران نازل می‌شود سندی ارائه دهید، یا از علم مأثور و مقبول عقل شاهدی اقامه نمائید.

محمد بن جریر طبری در تفسیر این کریمه، حجیّت عقل را تلویحا یادآور شده چنین می‌گوید: فانّ الدعوی اذا لم یکن معها حجة لم تغن عن المدّعی شیئا 2.

اکنون باید دید که حرمت برهان عقلی از دیدگاه طبری چه اندازه است تا روشن گردد که نحوه تصدیق آیات قرآن نسبت به یکدیگر و همچنین کیفیت انسجام و