یادنامه طبری صفحه 87

هماهنگی در مقایسه با هم و کیفیت پیوند قرآن با حدیث از نظر طبری چگونه است. مفاد آشکار آیه لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ 3، بیان برخی از اوصاف سلبی خدای سبحانست به این معنا که وی منزّه از رؤیت با چشم ظاهری است خواه در دنیا و خواه در آخرت، خواه در بیداری و خواه در خواب. و لسان این آیه از هرگونه تخصیص، تقیید و مانند آن اباء داشته و همچنان به اتقان خود باقی است و جهت این دو قضیه که یکی سالبه و دیگری موجبه است ضرورت ازلی است، یعنی لا تدرکه الابصار بالضرورة الازلیة و هو یدرک الابصار بالضرورة الازلیة.

طبری در ذیل این کریمه چند قول نقل می‌کند:

1- ادراک غیر از رؤیت بصری است چه اینکه در آیه إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ 4، ادراک هست ولی رؤیت نیست. و در آیه فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسی إِنَّا لَمُدْرَکُونَ 5، رؤیت بصری هست و ادراک نیست زیرا خداوند وعده داد:

... لا تَخافُ دَرَکاً وَ لا تَخْشی 6. و چون ادراک، غیر از دیدن با چشم است و آنچه در این آیه نفی شده همانا ادراک است و نه رؤیت، پس معنای آیه چنین است: «چشمها نمی‌توانند خدا را ادراک (یعنی احاطه) نمایند». و این منافات ندارد که بتوانند او را ببینند؛ چه اینکه مؤمنان و نیز بهشتیان در قیامت او را با چشم می‌بینند. و همانطوری که اصل علم به خدا ممکن و احاطه به آن محال است، اصل دیدن خدا ممکن و احاطه بصری به وی غیر ممکن است. و خداوند در قرآن از رؤیت عدّه‌ای در قیامت خبر داد:

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ 7 و پیامبر اکرم (ص) نیز از آن گزارش داد که مؤمنان خداوند را در قیامت می‌بینند همانطور که ماه در شب بدر دیده می‌شود و همچنانکه آفتاب را بدون ابر می‌بینید و چون کتاب خدا مصون از تعارض است بلکه بعضی آیات او بعضی دیگر را تصدیق می‌کند و هیچکدام از این دو قول خداوند و پیامبر گرامی (ص) ناسخ یکدیگر نیستند، پس نتیجه جمع آیات و اخبار این خواهد بود که: گرچه خداوند در دنیا اصلا دیده نمی‌شود ولی در آخرت بدون احاطه دیده خواهد شد.

2- ادراک در این آیه به معنای رؤیت بصری است و مفاد آن اینست: هرگز خداوند با چشم دیده نمی‌شود، نه در دنیا و نه در آخرت و هر کس بگوید پیامبر اکرم (ص) پروردگار خود را دیده است همانا دروغ گفته است و کسی که بگوید احدی