یادنامه طبری صفحه 91

6- معرفت موسی کلیم (ع) را بر معیار فهم خود سنجید و توبه آن حضرت را نسبت به چیزی قرار داد که به گمان وی همه اشاعره آن را می‌دانند که خداوند در دنیا دیده نمی‌شود و حضرت موسی (ع) بعد از اصابت صاعقه و مدهوشی، وقتی بهوش آمد فهمید که خداوند را فقط در آخرت می‌توان دید.

طبری اینگونه تفکّر تجسّمی را در ذیل آیه 10 سوره فتح نمایان می‌کند؛ زیرا درباره، یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ، دو وجه ذکر می‌کند: یکی آنکه دست خدا بالای دست آنهاست چون آنان در هنگام بیعت با پیامبر (ص) با خداوند بیعت می‌کردند و دیگر آنکه منظور از دست، قدرت باشد نه عضوی خاص؛ یعنی قدرت خدا در یاری پیامبر (ص) فوق یاری آنهاست و هیچکدام از دو وجه را بر دیگری ترجیح نمی‌دهد؛ با اینکه شیوه طبری این است که اگر به نظر او برخی آراء بر برخی رجحان داشته باشند، اظهارنظر می‌کند و وجه رجحان را بیان می‌دارد. گرچه معیار ترجیح در مورد گوناگون مختلف است، گاهی ظاهر قرآن مدلول حدیث و گاهی نکته ادبی مسبب رجحان قرار می‌گیرد.

7- مهمترین معیار ارزیابی او در معارف دینی، صرف حدیث است و حدیث غیر معصوم را همانند خبر معصوم می‌پندارد و بسیاری از احادیث که مایه ترجیح اجتهادی اوست اخباری است که از برخی از صحابه نقل شده است در حالی که هرگز سخن صحابی میزان سنجش آراء و اقوال موجود در محلّ بحث نخواهد بود مخصوصا در مسائل غیر تعبّدی که ظنون را به آنها راه نیست و کاری از مظنّه و گمان حاصل نمی‌شود. نشانه حدیث‌مداری طبری آن است که در ذیل آیات المعارف کمی وارد شده است، او بحث بسیار کوتاهی دارد مانند آیه: لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا و نظایر آن که اثری از تحقیقهای عقلی در ذیل این‌گونه آیات بجز اشاره گذرا یافت نمی‌شود.

فصل سوم: معرفت وحی و رسالت در تفسیر طبری‌

انسان کامل از آنجهت که به مرحله تجرد تام عقلی نائل آمده و از تقیّد به مرتبه وهم و خیال رهایی یافت، هم از گزند توهم و تخیّل خام از درون مصون است و هم از آسیب وسوسه ابلیس از بیرون. و حقائق غیب و شهود بدون سهو و نسیان و خطاء مشهود او قرار می‌گیرد و نیل به آن مقام والا مقدور همگان نیست و کسی که سابقه وثنیّت دارد و یا