حج و بیداری اسلامی در اندیشه امام خمینی قدس‌سره صفحه 79

بیشتر باشد و گسترۀ تعامل اجتماعی آنها افزایش یابد، گستره شناخت از خود و هویت فرهنگی و تمدنی‌اش بیشتر خواهد شد.(1)

حج که تجمعی میلیونی از مسلمانان سراسر جهان است، هر سال، زمینه تعامل و ارتباط چهره‌به‌چهره و میان‌فرهنگی همه افراد جهان اسلام را فراهم می‌کند. در حج، سطوح گوناگونی از روابط فردی، اجتماعی، میان فرهنگی و بین‌المللی ایجاد می‌شود.

این سطح گسترده از ارتباطات فرهنگی- انسانی، برای ایجاد و تقویت هویت فراملی و تمدنی اسلامی زمینۀ مناسبی را فراهم می‌کند.

البته شکل‌گیری هویت، همواره از طریق ویژگی‌های اثباتی ممکن نیست؛ چه‌بسا ویژگی‌های سلبی در شکل‌گیری هویت، کارسازتر باشند. در واقع، اگر بدانیم که چه کسی نیستیم، متوجه می‌شویم که چه کسی هستیم و اگر بدانیم که چه کسانی نیستیم، به هویت عمیق‌تر و پایدارتری دست می‌یابیم. (2)

با توجه به مفاهیم و ماهیت سیاسی حج در توحیدمداری و نفی طاغوت و تأکید بر گزاره‌های اخلاقی و معارفی و نفی رذیلت‌های اخلاقی و حمایت از حکومت عدل و مستضعفان و از خود راندن ظالمان و حکومت‌های فاسد، حج از نظر جنبه‌های سلبی نیز در شکل‌گیری هویتی تمدنی مؤثر است.